REPORTAGETURKIJE

In hét centrum van de mensensmokkel zijn migranten (nog steeds) onzichtbaar

Soms overnachten booteigenaren op hun scheepjes uit angst dat ze gestolen worden door smokkelaars of migranten.Beeld Nicola Zolin

De Turkse president Erdogan zette onlangs de poorten naar Europa voor vluchtelingen open. Het zou in Ayvalik, hét centrum voor mensensmokkel, te merken moeten zijn. Gek genoeg is dat niet zo.

In de Turkse badplaats Ayvalik, recht tegenover het Griekse eiland Lesbos, verzamelen migranten zich om in bootjes te stappen. Opnieuw zeker 1.500 van hen waagden de oversteek sinds Turkije onlangs ‘de poorten naar Europa opende’. Wat merken de inwoners van Ayvalik van dit drama? Helemaal niets.

Het is een ontnuchterende ervaring voor wie dacht in Ayvalik schrijnende taferelen aan te treffen: vrouwen, kinderen en jonge mannen in een troosteloos kampement, vluchtelingen die vechten om een plekje in een overvolle rubberboot. In plaats daarvan blijkt Ayvalik een idyllisch stadje. Niets wijst op de aanwezigheid van ontheemden uit gewelddadige oorden als Afghanistan, Iran, Irak, Somalië en Syrië.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

In de haven, vol zeilboten en plezierschepen, wordt het eerste maartzonnetje door terraszitters gekoesterd. Wandel je vanaf de boulevard het centrum in, dan kom je in een wirwar van smalle straten vol kleurige hotelletjes, restaurants, galeries en frutselwinkels. Het is markt vandaag, dus druk. Er is een stand van vrouwen met paarse folders over 8 maart, Vrouwendag. Jawel, we zijn hier in West-Turkije, seculier en modern.

Ayvalık is de populairste badplaats van Turkije. Beeld Nicola Zolin

Inwoners halen bij vragen over de recente vluchtelingenhausse met glazige blik de schouders op. Waar al die vluchtelingen zijn? Geen idee. Niks van gemerkt. Een enkeling weet te vertellen: aan de rand van de stad waarschijnlijk, bij het strand.

En toch is Ayvalik – met het nabij gelegen Dikili - al sinds 2012, toen de vluchtelingenstroom uit Syrië begon, het vertrekpunt voor de oversteek naar Lesbos, Europa in. De Syriërs openden zo een route die ook – voor het merendeel zelfs – door mensen uit andere landen wordt gebruikt. Vooral Afghanen zijn goed vertegenwoordigd.

Syriërs vormen, net als nu bij de Turkse-Griekse grens op het vasteland, maar een zeer kleine minderheid. Als enigen genieten zij in Turkije immers de vluchtelingenstatus, dus ze hebben minder reden de noodsprong te maken.

Van Turkije naar Lesbos.Beeld de Volkskrant

Niemand

Een van de weinigen die wél vertrouwd zijn met de migranten is Nilgun Kaya, verslaggeefster van de lokale krant Gazete Avaylik. Vanaf het begin volgt zij de zaak en diverse malen sprak zij vluchtelingen en smokkelaars. Maar eenvoudig is dat niet. Het is ruim een jaar geleden dat ze voor het laatst een vluchteling ontmoette. Ook nadat Turkije de grens opende en weer honderden migranten een poging kwamen doen, lukte het haar niet. ‘Ik heb nog niemand gezien.’

Journalist Nilgun Kaya.Beeld Nicola Zolin

Dat betekent dat de oversteek naar Lesbos de afgelopen tien dagen precies zo ging als in de acht jaar daarvoor: in het geniep. Migranten worden door smokkelaars uit Istanbul en Izmir gehaald, verschuilen zich een of twee nachten in de olijfgaarden rondom olijfstad Ayvalik en gaan dan ’s morgens in alle vroegte naar een van de stranden om à raison van 1.000 tot 3.000 euro per persoon in een bootje te stappen.

Badavut en Kestaneli Bahce (Kastanjetuin) zijn de meest gebruikte stranden. Deze middag is Badavut leeg, op een auto na waarin een stelletje op de achterbank dingen doet die stelletjes gewoonlijk doen op de achterbank van auto’s op verlaten plekken. Maar de verlokking wordt hier tastbaar: de kust van Lesbos ligt aan de overkant, op slechts 13 kilometer. De witte Griekse huizen zijn te zien. Europa ligt voor het grijpen.

Het strand Badavut, met in de verte Lesbos.Beeld Nicola Zolin

De angst voor arrestatie maakte dat de vluchtelingen zich gedeisd hielden. ‘Wie werd opgepakt, door de gendarme of op zee door de kustwacht, ging naar een soort detentiecentrum in de buurt, een voormalig kindertehuis en een oud ziekenhuis’, zegt Kaya. Tussen 2012 en 2017 werden volgens de politie ruim 14 duizend migranten opgepakt. ‘Syriërs kregen dan een verblijfsstatus, anderen werden het land uitgezet.’ Hoe dat in zijn werk ging, weet ze niet.

Het opheffen van de grensbewaking door Turkije tien dagen geleden veranderde niets: de oude, stiekeme praktijk werd gewoon voortgezet. Bovendien gaf president Erdogan zaterdag de Turkse kustwacht opdracht weer te gaan optreden, omdat de oversteek te gevaarlijk is.

Gescheiden

Zo bestaan er in Ayvalik twee volstrekt gescheiden werelden, die van de wanhoopsmigratie en die van het prettige leven in het vakantieoord.

Onder Turken is Ayvalik ’s lands populairste badplaats. In de winter heeft de stad 35 duizend inwoners, ’s zomers een veelvoud daarvan. Dan kun je over de hoofden lopen. Ook komen dan de bewoners van de honderden zomerhuizen nabij het strand die nu een spookdorp vormen. ‘De rijkste mensen van Turkije hebben hier een zomerhuis’, zegt Kaya.

Anders dan hun Griekse overburen hebben de meeste inwoners van Ayvalik nog nooit van hun leven een vluchteling gezien. Dat geldt zelfs voor het naburige dorp Kücükköy, midden tussen de olijfgaarden waar de vluchtelingen schuilen. ‘We weten dat ze er zijn’, zegt Gamze Bilge, eigenares van restaurant Merakli Cadi. ‘Maar we zien ze nooit.’

Een zekere vrees leeft er wel in Ayvalik. Afgelopen week sliepen veel eigenaren van vaartuigen in hun boot, bang dat die zou worden gestolen door vluchtelingen of smokkelaars. In het verleden is dat vaak gebeurd; dan werden de bootjes teruggevonden op Lesbos.

De onzichtbaarheid van de migranten maakt dat het, anders dan in veel Turkse steden, hier wel meevalt met het anti-vluchtelingensentiment. ‘Als ze gewoon zouden rondlopen, zou dat wel anders zijn’, zegt Kaya. ‘De bevolking van Ayvalik is erg nationalistisch. Ze willen geen buitenlanders hier.’

Brand in opvangkamp

Op het Griekse eiland Lesbos is zondag voor de tweede maal deze week brand uitgebroken in een opvangcentrum voor vluchtelingen. Een opslagplaats brandde geheel uit. Vermoedelijk was er sprake van brandstichting. Veel inwoners zijn boos over de komst van opnieuw honderden vluchtelingen.

Europa deed alsof het vluchtelingenprobleem was opgelost – en krijgt nu de rekening gepresenteerd

Asielzoekers die vanuit Turkije naar Europa wilden, werden deze week bij de Griekse grens met traangas verwelkomd. Een nieuw dieptepunt in de migratiecrisis die de EU al sinds 2015 uit elkaar dreigt te spelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden