'In het centrum van de kosmos staat een stoel, en op die stoel zit MichaZeeman.'

In het centrum van de kosmos staat een stoel, en op die stoel zit MichaZeeman. Het centrum van de kosmos heeft zich gewillig rond de positie van zijn stoel geplooid zodat Zeeman niet alleen de onmetelijke ruimte overziet maar ook de tijd in voor-en achterwaartse eeuwigheid....

'Tussen twee haakjes', schrijft MichaZeeman in zijn Forum-column, en dan denk ik die haakjes, om hem te dienen, er persoonlijk maar al te graag bij. De kosmos is zo groot, de last van het bestuur drukt zo zwaar op de schouders van de man in het middelpunt, dat hij zo nu en dan wel een kwestie van klein belang tussen twee haakjes moet plaatsen om het in een hoekje van zijn hoofd als terloops af te doen. 'Tussen twee haakjes', schrijft MichaZeeman, 'wat zijn de cultuurrelativisten griezelig stil dezer dagen.'

Ik, hier op aarde, moet alle zeilen bij-

om hem te begrijpen. Alleen al zijn omschrijving van de cultuurrelativisten brengt me in intellectuele verlegenheid. Die cultuurrelativisten, schrijft Zeeman, moeten nu maar eens 'laten zien hoe serieus ze het menen als ze de verschillen tussen culturen willen relativeren.' Meteen ben ik het spoor bijster. Als de cultuurrelativisten de verschillen tussen culturen willen relativeren, denken ze dan dat die verschillen er niet zo toe doen? Zijn ze dus diep in hun hart absolutisten?

Ik lees verder. Cultuurrelativisten, zegt Zeeman, zijn mensen die moord goedkeuren als die moord maar wordt gepleegd door ontvoerders in Irak. Volgens cultuurrelativisten zou dat moorden namelijk gewoon uitdrukking zijn van de Iraakse normen en waarden, en die zijn, 'zo werd vanuit de betere buurten in Amsterdam en het Californische Berkeley jarenlang verkondigd, niet per se minder dan de westerse.' Opnieuw

ik in verwarring, want wie zijn die cultuurrelativisten dan die moord zien als uiting van nationale normen en waarden? Nooit van gehoord.

Ik ben nog steeds niet op niveau met Michael Zeeman als ik een week later in het kunstkatern van de Volkskrant opnieuw een stuk van hem lees. Nu geen tirade tegen cultuurrelativisten, maar een beschouwing over culturele verschillen in Europa. De cultuur in Europa is 'verscheiden', schrijft Zeeman hier, en die verscheiden cultuur zal er 'op zichzelf' de komende tijd alleen nog maar gevarieerder op worden.

'Of wij van die toenemende verscheidenheid veel zullen merken, is overigens zeer de vraag. En dat komt allebei doordat er onder de oppervlakkige manifestatie van die verscheidenheid, die zich in eerste instantie uitdrukt in verschillende talen, een andere zit. Die andere is geworteld in een langdurige geschiedenis, verschillende geschiedezettenzelfs, niet te rijmen tot een eenduidig samenhangend verhaal.' Nou breekt mijn klomp, zeg ik, als ik eenmaal denk te begrijpen wat hier staat.

Ga je tekeer tegen het cultuurrelativisme, zoals Zeeman doet, dan zul je in staat moeten zijn de culturele verschillen af en toe 'te rijmen tot een eenduidig samenhangend verhaal.' Maar in dit nieuwe stuk blijkt Zeeman net als de relativisten veel waarde te hechten aan de historische bepaaldheid van de verschillende culturen. Hij haalt flink uit naar de Westerse onverschilligheid voor de eigen identiteit: 'Terwijl in West-Europa, Nederland voorop, met behulp van een enorme ideologische propaganda een cultuurbesef van posthistorisch denken dominant is geworden. . .' Maar dat denken, was dat niet juist het denken van Zeeman zelf?

Met krakende hersens vervolg ik mijn weg. Ik lees dat in Centraal-Europa de situatie anders is. Daar is 'het cultuurraaknog maar juist begonnen aan een oriatie op zijn eigen wortels'. Hoe een besef zich kan orieren, en dan ook nog op zijn eigen wortels, is me een raadsel maar de bedoeling is duidelijk. In Centraal-Europa neemt de aandacht voor de eigen identiteit toe, en die 'zal vermoedelijk alleen maar toenemen, alle hitsige waarschuwingen over de globalisering en de toenemende eenvormigheid van de cultuur ten spijt.'

Hier loop ik alweer vast, want wat zijn 'hitsige waarschuwingen'? En welke waarschuwingen over de globalisering? En wat heet hier globalisering? In Centraal-Europa is globalisering 'tegelijkertijd een feit en een oppervlakkig verschijnsel', schrijft Zeeman, maar daar word ik niet wijzer van. Ik zoek daarom het gesprek terug dat de Volkskrant had over globalisering met socioloog Saskia Sassen: 'Bij complexe problemen moet je precies zijn', zegt ze gedecideerd.

Bij complexe problemen moet je prenissencies zijn. In de vrije uren van deze zoet geurende lente lees ik een roman van Kristien Hemmerechts. De roman heet De laatste keer en gaat precies over die verplichting om precies te zijn bij complexe problemen. Er waait in de roman een onverklaarbare stank door de stad en de vraag is hoe die stank moet worden geduid. Hoofdpersoon Yoko Debondt raakt erover in gesprek met iemand die over het fenomeen wil schrijven.

'Nooit zou Yoko Debondt de ochtend vergeten waarop ze zich voor het eerst van de stank bewust was geworden', schrijft de man op het papier dat voor hem ligt. Yoko protesteert, want hoe moet de lezer weten of ze zich de stank niet verbeeldt? Dus herschrijft de man zijn tekst: 'Voor Yoko Debondt, die zich in haar leven altijd door de feiten had laten leiden, stond het als een paal boven water dat ook de stank. . .' Nee, zegt Yoko, hij moet het feit domweg verbesefmelden: 'De stad stonk.'

Maar hoe kan er stank zijn zonder mensen die hem ruiken? aarzelt de schrijver en Yoko zucht. 'Dat soort bespiegelingen brengt ons geen stap verder. Waarom schrijf je niet: 'Niemand herinnerde zich wanneer de stad precies was gaan stinken, maar iedereen was het erover eens. . .' 'Maar dat is het hele punt', zegt hij. 'Niet iedereen is het erover eens.'

Bij complexe problemen moet je precies zijn. Precies schrijven en precies formuleren. Dan kun je het misschien op grond van relatieve waarheden met elkaar eens worden over complexe problemen. Er is eigenlijk maar situatie waarin je het met iedereen honend oneens kunt zijn en waarin je toch niet precies hoeft te formuleren. En dat is als je in bezit bent van de absolute waarheid omdat je op een stoel zit in het midden van het heelal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden