In het belang van het kind

Niet zelden raakt een van de ouders na een (vecht)scheiding geïsoleerd: hij of zij krijgt het kind niet meer te zien. Vrijdag wordt daar een congres over gehouden. Twee verstoten moeders doen hun verhaal.

Af en toe gaat Wilma Dol (46, accountmanager) naar het hockeyveld om haar dochters van 13 en 14 te zien. Ze spreekt ze niet, ze kijkt alleen. En soms kijken de meisjes terug, heimelijk, om een hoekje van de dug-out. Dol: 'Het liefst zou ik op ze af rennen, ze knuffelen en ze niet meer loslaten. Maar dat kan niet. We hebben al een jaar nauwelijks contact.'


Wilma Dols dochters wonen bij hun vader, met wie zij twintig jaar samen was. Ze worden door hem 'emotioneel gegijzeld', zegt Dol; door alle negatieve verhalen die ze daar ongetwijfeld over haar te horen krijgen, is het zo ver gekomen dat ze haar niet meer willen of durven zien. Dol heeft bij haar ex-partner op mediation aangedrongen, bij Jeugdzorg aangeklopt, ze is naar de rechter gegaan en naar de Raad voor de Kinderbescherming, alles met het doel om het contact met haar dochters te herstellen. Tevergeefs: een maand geleden heeft de Raad voor de Kinderbescherming na onderzoek geadviseerd om het komende jaar geen contact te hebben. 'Zonder gegronde reden', zegt Dol. Weer stapt ze nu naar de rechter. Ze heeft geen keus, zegt ze: 'Geen kind kiest hier vrijwillig voor. Ik kan me niet voorstellen dat ze mij niet missen, we hebben altijd een heel goede band gehad. Maar ze durven niet naar me toe te komen. Emotioneel zitten ze klem.'


Dol doet haar verhaal samen met Karin Commissaris (44, wijkverpleegkundige), die in een vergelijkbare situatie verkeert. Commissaris heeft dochters van 17 en 13, van wie ze de oudste al ruim drie jaar niet meer ziet. 'Ik weet dat ze bij de supermarkt werkt bij ons in het dorp, maar daar ga ik niet naartoe. Ik ben bang voor toestanden, dat wil ik ons allebei niet aandoen.'


Dol en Commissaris zijn betrokken bij de organisatie van het congres 'Herverbinden ', dat op 25 april, de internationale Parental Alienation Awareness Day, in het Nederlands vertaald als ouderverstoting of oudervervreemding, wordt gehouden. Dagvoorzitter is journalist Frénk van der Linden. Hij is persoonlijk betrokken bij het thema: na de scheiding van zijn ouders had hij tien jaar lang geen contact met zijn moeder, tussen zijn 13de en zijn 23ste.


Het is 'de grootste wond' in hun beider levens zegt Van der Linden, die over de bittere oorlog tussen zijn ouders in 2009 een documentaire maakte, waarna zijn vader en moeder zich alsnog verzoenden. Niets zo helend als dat moment, het is alleen doodzonde en schadelijk geweest dat het veertig jaar moest duren, zegt Van der Linden. 'In de jaren dat ik haar niet zag, stuurde mijn moeder mij en mijn zus Désirée elke week een brief. Die we elke week verscheurden voor de ogen van mijn vader, om maar te laten zien hoe loyaal we aan hem waren. Ik heb haar zelfs uit school laten verwijderen toen ze naar mijn diploma-uitreiking kwam.' Hij kan nog janken bij de herinnering en noemt het onvergeeflijk dat hij zichzelf als jongen van twintig 'wel clever genoeg vond om ministers te interviewen', maar niet inzag dat de situatie tussen zijn ouders nooit zo zwart-wit kon zijn als hij altijd had geloofd. 'Mijn moeder werd bij ons thuis 'gekkenhuis' genoemd en permanent voor rotte vis uitgemaakt. Mijn vader en stiefmoeder hebben mijn afwijzing van haar enorm gestimuleerd. Mij vader hield nog steeds van mijn moeder; zij moest boeten voor haar vertrek. En wij, de kinderen, waren pionnen op dat schaakbord.'


Ook in het huis van de ex-partner van Wilma Dol doen nare verhalen over haar de ronde, neemt ze aan. De reden? 'Woede. Rancune. Al die emoties rond een scheiding spelen bij hem blijkbaar nog steeds een rol.' Aanvankelijk leek het er nog op dat zij en haar ex-partner goede afspraken hadden gemaakt. De kinderen woonden hoofdzakelijk bij Wilma; een dag per week en om het weekend gingen ze naar hun vader. De band tussen moeders en dochters was hecht, zegt Dol. 'Ze vertelden me alles. We konden met z'n drieën heerlijk tuttelen.' Met haar ex-partner verliep het contact gaandeweg minder soepel. Er was gedoe over afspraken, de sfeer verhardde en ruim een jaar geleden, na een weekend bij hun vader, kwamen de kinderen niet meer terug. Er kwam wel een mailtje: 'De kinderen hebben rust nodig.' Dol: 'Dat woord wordt in dit soort situaties altijd misbruikt: rúst. Alsof mijn dochters nu rust hebben.' Dol probeerde haar dochters te bellen, maar kreeg geen contact. Na een paar weken werden hun telefoonnummers veranderd.


Ze was het liefst naar haar dochters toe gereden om ze op te halen, maar ze durfde niet, bang dat de zaak zou escaleren. Gevolg is dat ze al een jaar lang nauwelijks iets weet over haar dochters, wat ze doen of hoe ze zich voelen. 'Ik weet bijvoorbeeld niet of ze nu, in de schoolvakantie, op vakantie zijn, waar en met wie. Daar lig ik wakker van. Als ik in de verte een sirene hoor, denk ik: stél - het zou voor mijn kind kunnen zijn. Het is zo'n afschuwelijk gevoel niets te weten.' Bij de middelbareschoolkeus van de jongste was ze niet betrokken. Van de eindmusical in groep acht heeft ze de generale repetitie gezien. 'Van de schooldirecteur had ik gehoord dat mijn dochter graag wilde dat ik kwam kijken. Dit was de enige mogelijkheid.'


Wilma Dol wil, net als Karin Commissaris, niet dat haar dochters worden geïnterviewd: 'Dat kan niet. Het is te traumatisch.' De rechter heeft hen wel gevraagd naar hun mening en in het geval van Commissaris kwam er een duidelijk antwoord: haar oudste dochter wil geen contact. Commissaris: 'Ze was net 14, het was drie maanden nadat haar vader en ik uit elkaar waren gegaan toen ze die uitspraak deed. Een puber, sterk onder de invloed van haar vader van wie ze afhankelijk was, omdat ze bij hem was. Het is een wijd verbreid misverstand dat kinderen vanaf hun 12de mogen kiezen bij welke ouder ze willen wonen. Ze worden gehóórd, dat is nog geen beslissingsbevoegdheid. Zulke beslissingen kun je niet overlaten aan kinderen.'


Dat haar dochter wordt geïndoctrineerd door haar ex staat voor haar vast. Nadat zij en haar man hun relatie beëindigden, woonden haar dochters in eerste instantie de ene week bij haar en de andere bij hun vader. Die regeling geldt voor haar jongste dochter nog steeds. De oudste heeft haar 14de verjaardag nog bij haar gevierd, met een slaapfeestje met vriendinnen. De week daarna liet haar vader via de mail weten dat ze een weekje niet zou komen. Dat duurt nu al drie jaar. Commissaris: 'Ik ben naar het huis van mijn ex gegaan. Hij heeft me toen van de trap geduwd. Ik heb aangifte gedaan en hij is veroordeeld tot een geldboete. Ik vind het ongelooflijk dat dit kan: iemand wordt wel bestraft voor zo'n daad, maar niet voor het weghouden van het kind bij haar moeder.'


Ouderverstoting noemen Dol en Commissaris het, en ze zijn verontwaardigd over het Nederlandse hulpverlenings- en rechtssysteem waarin dat mogelijk is. De initiatiefnemers van het congres morgen pleiten voor 'erkenning van strafbaarheid van moedwillig onthouden van een kind aan de andere (welwillende) ouder.' Overigens pas nadat al het andere is geprobeerd: 'Mediation, mediation, mediation', zegt Wilma Dol. Verplicht voor alle ouders, en vanaf het moment dat de scheiding wordt aangekondigd. 'Mét sancties voor degene die zich niet aan de afspraken houdt', voegt Commissaris eraan toe. Dol: 'Kort nadat mijn dochters niet meer thuis kwamen heb ik een gerechtelijke procedure aangespannen. De uitkomst was: de kinderen blijven voorlopig bij hun vader, maar er moet zo snel mogelijk contactherstel komen met de moeder. Ze zouden elke woensdag bij mij zijn, luidde de afspraak. Ze zijn nooit gekomen, want mijn ex vaart zijn eigen koers. En dat kan zo maar in Nederland: niemand die er iets aan doet, want het is allemaal vrijblijvend.'


Scheidingsonderzoeker Ed Spruijt van de Universiteit Utrecht ziet niets in het verder strafbaar stellen van ouderafwijzing, zoals hij het fenomeen liever noemt. De strijd tussen ouders zal er alleen maardoor verharden en dat is slecht voor het kind. Spruijt signaleert een toename van het aantal vechtscheidingen sinds de invoering van een wet in 2009 waarin een verplicht ouderschapsplan is opgenomen en het begrip 'gelijkwaardig ouderschap'. Spruijt: 'Die wet werkt averechts; de verplichte gelijkwaardigheid van beide ouders leidt juist tot méér conflicten. Als wrok na de scheiding een rol blijft spelen, krijg je een heleboel getouwtrek waarvan het kind de dupe is. Het kan de minst slechte optie zijn voor kinderen om één 'hoofdouder' te hebben. Het is het meest logisch als dat de ouder is die vóór de scheiding het meest voor de kinderen zorgde, die continuiteit is belangrijk voor kinderen. Maar door de nadruk op gelijkwaardig ouderschap krijgt steeds vaker de andere ouder ook een grote rol.'


Raak, zeggen Karin Commissaris en Wilma Dol; precies zo ging het bij hen. Zij werkten voor de scheiding allebei parttime en zorgden het meest voor de kinderen. Waarom wordt er dan nu niets gedaan om hun ex-partners terug te fluiten? Maar daarin verschilt Spruijt met hen van mening, hoe goed hij de machteloze gevoelens ook begrijpt van ouders die hun kinderen niet meer zien. 'Als de situatie zo uit de hand is gelopen, is het voor de kinderen meestal het minst slecht je erbij neer te leggen. Natuurlijk willen ouders vechten voor het kind, maar het kind zelf is er niet bij gebaat als dat tot in het oneindige doorgaat. Het blijkt uit elk onderzoek: hoe meer ruzie tussen de ouders, hoe schadelijker voor het kind. Het is bij wet overigens wel degelijk zo geregeld dat je de politie kunt bellen als een van de ouders zich niet aan de omgangsregeling houdt. Maar wat denk je dat het voor een kind betekent als de politie binnenvalt omdat papa weigert om het over te dragen?'


Ze willen geen strijd, zeggen Dol en Commissaris. Wilma Dol: 'We willen harmonie voor iedereen. Maar een ouder die de andere ouder weghoudt bij het kind, mishandelt het kind, het is onlangs letterlijk zo genoemd in een rapport over vechtscheidingen van de kinderombudsman. De emotionele gevolgen zijn groot: hechtingsproblemen, depressiviteit en schuldgevoelens, kinderen die dit meemaken moeten later vaak in therapie. Het is zo belangrijk dat kinderen contact hebben met beide ouders. Het Nederlandse hulpverlenings- en rechtsysteem moet daarop worden ingericht.'


Scheidingsonderzoeker Ed Spruijt pleit vooral voor meer dialoog tussen de ouders 'aan de voorkant van het traject': méér begeleiding bij het maken van het ouderschapsplan, verplichte gesprekken tussen de ouders direct na de scheiding, ondersteunende (leer) programma's voor de kinderen zodat zij beter snappen wat hen overkomt. Want, zegt ook Spruijt: 'Geen kind kiest er vrijwillig voor een van de ouders niet meer te zien, gevallen van ernstige mishandeling uitgezonderd. Een kind moet én wil contact met beide ouders; het is totaal verkeerd een kind bewust weg te houden.'


Frénk van der Linden heeft tot de dag van vandaag spijt dat hij tot zijn 23ste heeft gewacht het contact met zijn onlangs overleden moeder te herstellen. Maar daarna werd het hecht, zegt hij. 'Misschien wel té hecht. We hebben niet één keer meer ruzie gemaakt, zo bang waren we allebei om de relatie weer te beschadigen.' 'Niemand ruikt zoals je moeder', zegt Van der Linden: toen zij hem na tien jaar afstand omhelsde, voelde hij zich verlost.


Commissaris droomt van dat moment voor haar en haar dochter van 17. 'Ik heb haar los moeten laten, in de hoop dat ze op een dag vanzelf naar me toe komt. Tot dan blijf ik haar kaartjes sturen, met Kerst, met haar verjaardag, met Valentijnsdag. Ik krijg ze steeds retour. Maar ik bewaar ze allemaal.'


'Ik blijf kaartjes sturen.'


Scheiding in Nieuwe Liefde


Morgen wordt in debatcentrum De Nieuwe Liefde in Amsterdam het congres 'Herverbinden 2014' gehouden, over ouders en kinderen die het contact verliezen na een (v)echtscheiding. Sprekers zijn onder anderen ontwikkelings-psycholoog Steven Pont, kindertherapeut Marsha Pinedo, die een platform voor kinderen van gescheiden ouders heeft opgezet, en Justine Lawick, als psycholoog gespecialiseerd in gezinnen. Ook Wilma Dol vertelt haar verhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden