'In grote zaal zoek je geen niche op'

Door

Met een beetje pech, zegt Peter-Jan Wagemans, was het inderdaad bij die ene uitvoering op 19 februari 2007 gebleven. In het Amsterdamse Concertgebouw vertolkten tijdens de ZaterdagMatinee het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en solisten onder leiding van Jaap van Zweden zijn opera Legende.


Jubelende reacties overal. Recensenten schreven: 'Het wachten is op de enscenering van dit meesterwerk.' Maar niks. De Nationale Reisopera, in eerste instantie geïnteresseerd, haakte na het zien van de eerste akte af: Legende was voor hen te groot. Vier jaar schrijven, in drie hemelse uren vervlogen.


Wagemans, nuchter: 'Dat is het lot van elke componist. Je maakt iets dat ontzettend arbeidsintensief is, maar je weet niet hoe vaak het wordt opgevoerd. Sterker: òf het wordt opgevoerd. Toen Wagner zijn Ring componeerde, lag er geen enkele uitvoering in het verschiet. Das Rheingold is pas tientallen jaren nadat het is geschreven in première gegaan. Ik heb zelf eens een pianoconcert geschreven dat een succesvolle première had. Is daarna nog één keer opgevoerd, in Canada.'


Hoe het dan toch lopen kan: vanavond beleeft Legende zijn scenische première bij De Nederlandse Opera. De afgelopen twee weken is Wagemans onafgebroken bij de repetities geweest. Niet omdat het nodig is; hij kan niet anders. 'Ik zou het heel gek vinden om thuis aan een vioolsonate te werken terwijl ik weet dat ze hier met mijn opera bezig zijn.'


Soms geeft hij aanwijzingen, zoals tijdens de laatste repetitiedag. Het koor stond naar zijn smaak te ver naar achteren op het podium. 'Dat had dramatisch gezien wel een functie, maar hun stemmen waaiden weg. En dat terwijl ze een enorm emotioneel lied staan te zingen, zeg maar: as far as opera gets. Dan moet ik even pingpongen met de regisseur. Kleine meningsverschillen, daar komen we steeds uit.'


Peter-Jan Wagemans (1952) is een van de belangrijkste componisten van Nederland. De laatste tien jaar is zijn muziek uitgevoerd door bijna alle orkesten en ensembles in Nederland. 'Ik wil', verklaarde hij ooit, 'noten schrijven waarvan de muzikale en emotionele essentie duidelijk is voor mensen die ook de Zesde Symfonie van Mahler kunnen begrijpen.'


Wagner is de componist die hij zijn hele leven heeft bestudeerd: 'Wat ik in hem bewonder is zijn vermogen om een soort music for the millions-hit te schrijven, de Walküre rit, in een opera die door iedere intellectueel in de wereld als hoogstaand wordt geprezen. Dat is ook mijn streven. Als je voor een grote zaal schrijft, vind ik het pervers om te zeggen: ik ga toch een niche opzoeken.'


Legende is gebaseerd op de avonturen van Meneer Prikkebeen, de dromer die op vlinders jaagt. 'Daar wilde ik al jaren iets mee doen. Als kind vond ik dat boek al opvallend stouter en minder pedagogisch dan alle Donald Ducks bij elkaar. Vanwege de krankzinnige avonturen, en ook vanwege het licht sadistische.'


Omdat Prikkebeen als verhaal voor een drie uur durende opera tekort schoot, heeft Wagemans er - hij schreef het libretto zelf - een verhaal over macht aan toegevoegd.


Wat goed is aan zijn opera, zegt hij, is dat hij filmisch te werk is gegaan. 'De meeste moderne opera's zijn niet meer dan gezongen toneel. Er komt iemand op, die heeft het vanaf minuut één al verschrikkelijk moeilijk, en aan het eind heeft hij zelfmoord gepleegd.


'Ik vind: in een opera moet de visualisering en de muziek samen het verhaal vertellen. Ik heb jarenlang alle belangrijke films gezien: de Visconti's en Pasolini's, maar ook het beste van Hollywood: Blade Runner, Alien, Close Encounters of the Third Kind. Dat zat allemaal in mijn hoofd tijdens het schrijven.'


Toch: beelden bedenken die wérken is een ander vak. Voor de openingsscène in de hemel had Wagemans een 'bijna Harry Potterachtige mise-en-scène' in zijn hoofd, een hemel waarin van alles en nog wat bewoog - om het gevoel van levendigheid te benadrukken. 'De hemel is gebleven, met engelen, maar dan heel strak, en wit, en de drukte heeft Marcel Sijm, de regisseur, vertaald in confetti die prachtig belicht naar beneden dwarrelt. Ik vind dat veel beter, en veel minder een cliché, dan wat ik verzonnen had.'


Op het podium wordt inmiddels Akte II gerepeteerd: Zamar die zijn volk onderdrukt. 'In de oorspronkelijke versie voerden hier drie legers een grande opéra op. Die heb ik eruit gehaald - het stuk moest van De Nederlandse Opera een half uur korter.'


Pijnlijk voor de componist, maar het kon. 'Het maken van een operaproductie is als een taart in een schoenendoos stoppen', zegt Wagemans. 'Je denkt altijd: nou past net dìt stuk met die mooie kers er niet in en daar maak je je dan vreselijk druk over. Maar de mensen die in de doos kijken, zien gewoon een prachtige taart.'


Zeven keer zal Legende worden opgevoerd. De Nederlandse televisie, zoals Wagemans het formuleert, zal geen opnamen komen maken. 'Die vinden het spannender om de zesenvijftigste uitvoering van Carmen uit te zenden dan een spectaculaire première van een Nederlandse opera.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden