In gevecht met de vrije radicalen

Hebben we meer vitaminen nodig omdat de groente en het fruit van vandaag niet meer aan de eisen voldoen vanwege luchtvervuiling en bestrijdingsmiddelen?...

'Nee ik beschouw het niet als concurrentie. Ik vind het een prima initiatief', zegt de groenteboer in de Amsterdamse Staalstraat, die als door een speling van het lot onlangs Dela Rosa's Vitamins tot buurvrouw kreeg. In de vitaminewinkel van eigenaresse Susan Dela Rosa staan de schappen vol potten met pillen en poeders en drankjes. Met de sinaasappels en sperziebonen van de buurman hebben die gemeen dat ze boordevol vitamientjes zitten.

Zijn de vitaminen van de groenteboer 'gewoon gezond', die van Dela Rosa hebben een veel specifiekere werking. Naast de traditionele potten met de vitaminen C, B, D en E, verkoopt de vitaminewinkel preparaten op basis van vitamine, mineralen en aminozuren die bijvoorbeeld een heldere geest en een goed geheugen kunnen bevorderen. Andere kunnen een gezonde prostaat stimuleren, haaruitval verminderen, slaapstoornissen en depressies tegengaan en, zoals de potten met Fast Blast vermelden, de hersenen weer energie geven.

Gelooft Dela Rose, die voordat zij haar nering opende elf jaar bij een drogist werkte, het zelf? Er komt weliswaar langzamerhand steeds meer wetenschappelijk bewijs voor de oude volkswijsheid dat groenten en fruit (vitaminen) gezond zijn - ze hebben een gunstig effect op het voorkomen van kanker en hart- en vaatziekten. Maar de bewijzen zijn nog boterzacht en zeker geen reden om het lichaam maar vol vitaminen te pompen, laat staan vitamine-adviezen te geven bij specifieke klachten als reuma, depressie, haaruitval of een vergrote prostaat.

Dela Rosa: 'Wij zijn er voorzichtig mee om tegen de klant te zeggen: je kunt beter denken met choline of je haar gaat weer groeien van L-cysteïne. Die claims zullen we niet maken, maar ik heb kale mensen gezien die bij ons terug kwamen met dons op hun hoofd. Persoonlijk geloof ik dat voedingssupplementen met vitaminen, mineralen en aminozuren helpen en verwacht een grote toekomst.'

Dela Rosa beroept zich op wetenschappelijk onderzoek verricht door de bedrijven die de verschillende produkten maken en verkopen. Maar dat hun conclusies wellicht wat kort door de bocht zijn omdat ze commerciële belangen hebben wil Dela Rosa niet horen. 'Er zijn boeken over geschreven en duizenden voorbeelden van mensen die gezonder werden door extra vitaminen te nemen. Dat er nog niet veel wetenschappelijk onderzoek, zoals bij geneesmiddelen, is komt doordat het allemaal nog zo nieuw is. De komende jaren zullen er echter steeds meer van zulke onderzoeken gepubliceerd worden.'

En dat ondanks de huiver van traditionele onderzoekers en artsen voor het geloof in extra vitaminen ook gerenommeerde onderzoekers zoals Linus Pauling zich sterk maken voor meer vitaminen, is voor Dela Rosa een teken dat het tij keert. Pauling, die in 1954 de Nobelprijs voor scheikunde kreeg en acht jaar later die voor de vrede, stierf vorig jaar op 93-jarige leeftijd. De laatste decennia voerde hij een propaganda-kruistocht voor het toedienen van grote hoeveelheden vitamine C als probaat middel tegen verkoudheid, griep, kanker, hartkwalen en Aids.

Helemaal onzin zijn de gedachten van de vitaminen-propagandisten niet. Hun theorie draait vooral om de anti-oxidant-werking die veel vitaminen hebben. Bij de stofwisseling in het lichaam en de afbraak van schadelijke stoffen ontstaan zogenoemde vrije radicalen.

Die radicalen zijn uiterst reactieve deeltjes die als ze niet snel geneutraliseerd worden onherstelbare schade kunnen aanrichten in cellen en weefsels. Daardoor kan erfelijk materiaal in de cel zo veranderen dat een cel ontspoort tot bijvoorbeeld een kankercel. Ook eiwitten kunnen beschadigen zodat weefsels hun soepelheid verliezen en tal van andere kwalen ontstaan.

De vitaminen zijn betrokken bij het neutraliseren van die vrije radicalen, zodat hun schadelijke werking beperkt blijft. Nog lang niet opgehelderd is echter de vraag of de door vrije radicalen veroorzaakte schade ook altijd tot lichamelijke ellende lijdt, of dat tijdige reparatie mogelijk is. Ook is de precieze werking van de vitaminen niet duidelijk. Zorgt het eten van veel vitaminen ook dat deze op de juiste plaats terecht komen en betekenen veel vitaminen in het bloed ook vanzelf een grotere bescherming tegen de vrije radicalen? En hoe zit het met mogelijk schadelijke bijwerkingen van vitaminen?

De consument kan echter niet wachten tot deze vragen opgehelderd zijn en roept om vitaminen. In de Verenigde Staten is de vitamine- en gezondheidsrage al jaren aan de gang en komen er steeds meer designer foods op de markt die extra vitaminen en mineralen bevatten. Ook Duitsland heeft al een langere traditie op het gebied van voeding en gezondheid. In Nederland zijn de vitamine-preparaten pas sinds enkele jaren in opkomst. In 1994 werd er in Nederland naar schatting 75 miljoen gulden omgezet aan vitaminen en voedingssuppleties.

In deze branche zit een groei van zo'n acht procent per jaar. De vergrijzing is daarvoor een van de oorzaken, want ouderen gebruiken meer medicijnen en zelfzorgmiddelen dan jongeren, maar een veranderende levensstijl is wel de belangrijkste reden voor de groeiende markt voor vitaminen en voedingssupplementen. Vooral de koopkrachtige groep mensen die carrière maakt, voor de kinderen zorgt, sport en een intensief sociaal leven leidt, probeert de toegenomen stress en slechte eetgewoonten te compenseren met vitaminen.

Voor een potje multivitaminepillen of een flesje kalmeringstonicum worden gemakkelijk vijftig à 75 gulden neergeteld. 'De prijzen zijn hoog', erkent Dela Rosa. 'Maar de meeste produkten moeten geïmporteerd worden. Hier is nog geen concurrentiemarkt zoals in bijvoorbeeld de Verenigde Staten, waar de prijzen veel lager zijn. Bovendien zijn gewone geneesmiddelen ook duur. Prozac kost ook vier, vijf gulden per stuk. Ik heb hier een preparaat tegen depressie op basis van de aminozuren fenyl-alanine en tryptofaan dat net zo goed is, maar veel goedkoper.'

Ook meer belangstelling voor natuur, milieu en gezondheid onder de bevolking heeft de consumptie van vitaminen gestimuleerd. Meer bewegen, minder roken en minder alcohol dienen samen te gaan met gezonder eten en, zo meent men, extra vitaminen en mineralen. Kun je daarvoor niet beter terecht bij buurman groenteboer? 'Mensen die denken: ik eet goed, ik slaap goed, ik heb geen extra vitaminen nodig, hebben het mis', is Dela Rosa's stellige overtuiging.

'Het huidige voedsel voldoet niet meer aan de eisen die ons lichaam stelt. De aarde raakt uitgeput, waardoor produkten minder vitaminen en mineralen bevatten. En ze zijn vervuild door bestrijdingsmiddelen en het afval van fabrieken.'

'Bovendien staat ons lichaam veel meer bloot aan stress, chemische produkten, straling van computerbeeldschermen, sick buildings. Daarvoor moet je compenseren met vitaminen en aminozuren. De groenten en het fruit van nu zijn niet geselecteerd op hun hoeveelheid vitaminen. Een appel moet nu mooi, groot, zoet en lang houdbaar zijn. Maar het kleine rotte appeltje van vroeger was veel gezonder.'

Daar is nooit onderzoek naar gedaan, zegt men bij het Vitamine-informatie bureau van TNO-Voeding in Zeist. 'Dat verhaal is waarschijnlijk in de wereld gekomen doordat men twintig jaar geleden veel minder nauwkeurig kon meten, zodat men toen ook op vitaminen lijkende stoffen meetelde en tot hogere waarden kwam', denkt bureau-manager ir. Angela Severs.

De vitamine-toestand van de Nederlandse bevolking is goed, constateert Severs. Alleen heel specifieke groepen zouden aanvullingen kunnen gebruiken. Ouderen wat extra vitamine D tegen botontkalking en vrouwen die zwanger willen worden aanvullend foliumzuur tegen baby's met een open ruggetje. Verder kunnen kinderen onder de zeven wat extra vitamine D gebruiken. Maar meer is niet nodig.

Severs: 'Onderzoekingen naar de beschermende werking van vitamine C tegen longkanker spreken elkaar tegen. Evenals die naar de relatie tussen vitamine C en E en hart- en vaatziekten. Het is nog veel te vroeg om mensen maar te adviseren om extra vitaminen te nemen.'

Specifieke claims over vitaminen en haaruitval, prostaat, afweer tegen ziekten, het voorkomen van verouderingsverschijnselen of het verbeteren van het geheugen zijn, aldus Severs, niet gebaseerd op deugdelijk wetenschappelijk onderzoek. Reclameteksten voor vitamine-preparaten en voedingssupplementen moeten door een commissie gekeurd worden en medische claims zijn uit den boze. Stevers: 'Maar wie merkt het subtiele verschil tussen de verboden formulering: 'versterkt het afweersysteem' en de toegelaten tekst: 'houdt het afweersysteem in stand'?'

Vandaar dat de tekst voor de party pill die in de Amsterdamse vitaminewinkel te koop is ook vermeldt: 'De pil die uw lichaam enige bescherming kan bieden tegen schadelijke invloeden van sigaretterook en alkoholconsumptie'. En memory fuel wordt aangeprezen met 'Een verfrissende drank ter ondersteuning van geheugen en denkvermogen.'

'Wij leggen geen claims', zegt Dela Rosa, terwijl ze schuldbewust aan haar Gauloise-filter trekt ('Daar kun je je tegen beschermen met vitamine C.') 'We zeggen dat we door onze huidige leefwijze extra vitaminen nodig hebben en dat vitaminen een mogelijke bescherming bieden. Maar in m'n hart weet ik dat het waar is.'

'Door mijn kennis uit m'n eerdere drogisterijwerk kan ik kritisch naar de verschillende produkten kijken, hun samenstelling beoordelen en weet ik of mensen waar voor hun geld krijgen. Het ene preparaat is het andere niet. Ik geef mensen een persoonlijk advies. Iemand die moe is en gezond eet, heeft andere vitaminen nodig dan iemand die slapeloos of depressief is en gestresst leeft of een ziekte onder de leden heeft.'

Als dat zo is, zouden er dan geen opleiding en registratie van verkopers van deze preparaten moeten komen? Dela Rosa aarzelt. Uiteindelijk vindt ze toch van niet. 'Wij gaan niet op de stoel van de huisarts zitten. We volgen ook cursussen over de werking van vitaminen bij de leveranciers van de verschillende preparaten en je leest je literatuur, boeken. Bovendien is er een heel circuit van mensen dat de laatste ontwikkelingen met elkaar bediscussieert.'

Het is vijf over zes. De laatste klanten, onder wie veel buitenlanders, verlaten de vitaminewinkel. Ook buurman groenteboer sluit z'n zaak. Nee, zelf heeft hij nog nooit iets bij z'n buurvrouw gekocht. 'M'n personeel wel', zegt hij wijzend op twee jongens die binnen wat met elkaar lopen te dollen. 'Waarschijnlijk een paar powerpillen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden