Analyse België

In gespleten België zitten de verliezers straks aan de formatietafel

De Belgische parlementsverkiezingen kennen veel verliezers, en maar een handvol winnaars. Alle grote partijen hebben flink ingeleverd. In Wallonië zette uiterst links zich op de kaart, terwijl in Vlaanderen het extreemrechtse Vlaams Belang de grote winnaar werd. Gaat het land, dat toch al een reputatie heeft van langdurige formaties, een nieuw record vestigen? Vijf vragen over de verkiezingsuitslag.

Waar komt de heropleving van het Vlaams Belang vandaan?

Het tijdperk van de extreemrechtse partij leek definitief voorbij toen zij in 2014 bij de verkiezingen nog maar net de kiesdrempel haalde. De doodsteek kwam van de Vlaams-nationalistische N-VA van Bart De Wever, een aanlokkelijk alternatief voor de toch wel erg grote mond van Filip Dewinter. ‘Blijkbaar heeft De Wever teleurgesteld’, zegt Carl Devos, politicoloog aan de Universiteit van Gent. ‘Zijn partij heeft de afgelopen jaren geregeerd, en het idee is dat de N-VA wel ferme uitspraken doet over migratie, maar er niet naar handelt.’

Bovendien heeft Dewinter het voorzitterschap in 2016 overgedragen aan Tom Van Grieken. Dewinter is als boegbeeld van de partij nog steeds zeer actief in het buitenland, maar zijn opvolger is in België ondertussen het nieuwe gezicht geworden. ‘Dezelfde agenda, maar een andere stijl’, zegt Devos. ‘Minder polariserend.’

De groei werd overigens wel verwacht (Vlaams Belang deed het vorig jaar ook goed bij de gemeenteraadsverkiezingen), maar niemand had gerekend op deze monsterscore: de partij wordt met ruim 18 procent drie keer zo groot. ‘Eerst werden we genegeerd, toen werden we uitgelachen, toen werden we bestreden’, zei Van Grieken zondag in een toespraak. ‘En toen wonnen we. En hoe!’

Kan de Vlaams Belang nu ook gaan regeren?

Die kans is heel klein, want in België wordt de partij steeds op afstand gehouden met het zogenoemde cordon sanitaire: niemand gaat met Vlaams Belang in zee. Zondagavond werd hier en daar door mindere partijgoden wel gezegd dat de kiezer daarmee tekort wordt gedaan, maar de kopstukken lieten weten er nog steeds niet over te piekeren. ‘Jamais’, zei Gwendolyn Rutten, voorzitter van het liberale Open VLD.

De enige uitzondering is Bart De Wever. Hij herhaalde ‘geen fan’ te zijn van het cordon en zal als Vlaams formateur ook Van Grieken uitnodigen voor een gesprek. Samen kunnen ze echter geen meerderheid vormen.

Hoe is de rest van het beeld in Vlaanderen?

De winst van Vlaams Belang gaat voor een groot deel ten koste van de Vlaams-nationalistische N-VA. Deze partij is gekrompen, maar blijft met 27,8 procent van de stemmen wel de grootste van Vlaanderen.

Een andere winnaar is door de ophef rond Vlaams Belang een beetje buiten beeld gebleven, maar het uiterst linkse PVDA heeft zondag voor het eerst de kiesdrempel gehaald. Het Vlaamse politieke landschap is wat dat betreft aan beide zijden van het spectrum geradicaliseerd.

Ook opvallend is dat de voorspelde ‘groene golf’ is uitgebleven; tienduizenden mensen zijn de afgelopen maanden in België de straat op gegaan om te demonstreren voor het klimaat, maar in het stemhokje lieten zij zich door andere thema’s leiden. De partij Groen heeft in Vlaanderen slechts twee zetels binnengehaald. De traditionele partijen, de sociaal-democratische SP.A, het liberale Open VLD en de christen-democratische CD&V komen allemaal gehavend uit de strijd.

De partij van Bart De Wever heeft veel stemmen verloren aan Vlaams Belang, maar is nog wel de grootste van Vlaanderen. Beeld EPA

Hoe is er in de rest van het land gestemd?

In Wallonië en Brussel zie je een totaal ander beeld dan in Vlaanderen: daar groeide juist het uiterste links. De sociaal-democraten van de Parti Socialiste (PS) blijven wel de grootste in Wallonië, maar voor het eerst in decennia moeten zij flink inleveren. Voor een deel zullen de corruptieschandalen die twee jaar geleden aan het licht kwamen daar mee te maken hebben, maar ook hier lijkt ‘de grote middelvinger naar het establishment’ de grote drijfveer te zijn, denkt Devos.

In Brussel zijn de Vlaamse Groenen en het Waalse Écolo samen zelfs groter dan de PS. De marxistische PTB heeft flinke winst geboekt en is nu de vierde partij van Wallonië. De Mouvement Réformateur (MR) van premier Charles Michel moet drie zetels inleveren, en dat is minder dan gedacht.

Wat betekent de uitslag voor de formatie?

In België is dat nooit simpel, al was het maar omdat er een heleboel regeringen moeten worden gevormd. In Wallonië neemt de PS, ondanks haar verlies, het initiatief: Di Rupo heeft zondag al aangekondigd dat hij de andere Waalse partijvoorzitters vanaf woensdag uitnodigt voor gesprekken. Met deze uitslag moet het hem vrij snel kunnen lukken een coalitie te vormen.

In Vlaanderen neemt Bart De Wever het voortouw, en ook daar kan, met of zonder Vlaams Belang, binnen redelijke termijn een meerderheid worden gevormd. 

Een federale regering wordt echter een enorme uitdaging. De twee grootste partijen, de PS en N-VA, hebben al gezegd niet met elkaar in zee te willen gaan, en dat maakt de puzzel ingewikkeld. ‘Links en rechts staan tegenover elkaar, het centrum is afgezwakt, en de grootste partijen zijn eigenlijk verliezers’, somt Devos de verdere moeilijkheden op. Als het om langdurige formaties gaat, is België al recordhouder (541 dagen in 2010 en 2011). Devos denkt dat het deze keer niet zo lang gaat duren, ‘maar we maken we onze reputatie waarschijnlijk wel weer waar’.

Abou Jahjah stopt

De omstreden Belgisch-Libanese publicist Dyab Abou Jahjah (47) stopt als politicus en activist. Hij wist met zijn partij Be.One geen zetel in het Brusselse parlement te bemachtigen.

‘Ik blijf mijn mening geven over politiek, maar als activist of politicus is dit nu het einde na 20 jaar’, zegt hij maandag tegen persbureau Belga. Wel blijft hij zijn partij ondersteunen. ‘Ik ben overtuigd dat Be.One volgende keer zal doorbreken.’

In 2016 verlieten enkele schrijvers uitgeverij de Bezige Bij vanwege de publicatie van het pamflet Pleidooi voor radicalisering van Abou Jahjah, die als pro-Palestijns te boek staat. De krant De Standaard liet hem gaan als columnist omdat hij onvoldoende afstand nam van een aanslag in Jeruzalem tegen Israëlische militairen. In datzelfde jaar trok een uitzending van Zomergasten waarin hij te gast was bijna een half miljoen kijkers.

Meer over de Europese Verkiezingen

Aan de ene kant van het politieke spectrum wonnen de nationalisten en populisten bij de Europese verkiezingen, aan de andere – linkse – kant de Groenen.Hoe pan-Europees zijn deze bewegingen?

De Europese verkiezingen in cijfers: zo stemde Europa

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden