Onze gids deze week

'In feite is de maatschappij je klant als je architect bent'

De modernistische Britse toparchitect David Chipperfield is groot liefhebber van de zorgvuldigheid, de menselijke maat en een warme band met de traditie. Zijn visie in acht lemma's.

Beeld Els Zweerink

Hij behoort niet tot het rijtje starchitects dat steevast opduikt als ergens ter wereld een nieuw iconisch gebouw moet worden ontworpen en David Chipperfield (London, 1953) koestert die status. De Britse architect opereert bescheiden, maar heeft wel een van beste renovatieprojecten van de afgelopen kwart eeuw op zijn naam staan: het Neues Museum (1999-2009) in Berlijn, dat op subtiele manier de complexe 2oste-eeuwse geschiedenis van Duitsland in de architectuur leesbaar heeft gemaakt.

'Toen het Neues Museum na tien jaar verbouwen en veel polemiek openging voor het publiek, was ik doodsbenauwd voor de reacties', zegt Chipperfield. De renovatie op het Museuminsel in Berlijn rakelde tal van oude wonden open: de oorlog en de scheiding tussen Oost en West. 'De Duitsers', zegt Chipperfield, 'vormen een kritisch publiek. Ze zijn fair, maar als het niet goed is, is het commentaar hard.' Als dat al te bar zou worden, had hij al vooraf bedacht, zou hij naar Chili emigreren. 'Om daar een onherkenbaar mannetje te worden, met een baard en een petje.'

Maar dat was niet nodig. Er was unaniem lof voor de gelaagde renovatie waarbij zowel de neoklassieke oorsprong van het museum, de vernietigende oorlog, als de verwaarlozing onder vijf decennia DDR-regime, zichtbaar zijn gebleven. 'Het gebouw is die geschiedenis, die littekens moet je niet wegrenoveren. Aan de Venus van Milo ga je toch ook geen armen zetten?'

Het heeft de architect aanzien en stapels prijzen opgeleverd. 'Als geen ander weet Chipperfield heden en verleden te verbinden', schreef de jury van de prestigieuze Sikkensprijs, die Chipperfield vorig week in Amsterdam kreeg uitgereikt.

Beeld Els Zweerink

'Mijn architectuur gaat altijd over engagement: met de locatie, met de cultuur, met de mensen en engagement met de geschiedenis.' Bij de restauratie van het Neues Museum was dat engagement extreem. 'Iedereen in Duitsland vond iets van dat project. Dat is lastig, maar ook heel mooi.' Want als architect is niet alleen de opdrachtgever je cliënt, vindt Chipperfield. 'Ook al die mensen die het gebouw bezoeken, alle mensen die er langslopen op weg naar hun werk: zij vormen het publiek waarvoor je werkt. In feite is de maatschappij je klant als je architect bent.'

Chipperfield behoort qua bouwstijl tot de modernistische school. Zijn scheppingen hebben minimalistische trekjes, maar hij is wel een modernist met groot gevoel voor menselijkheid, traditie en lokale context. Als curator van de architectuurbiënnale in Venetië - de belangrijkste architectuurtentoonstelling ter wereld - maakte hij zich in 2012 boos over de ego's van collega-architecten. Zij laten zich verleiden tot spektakelarchitectuur die vooral de opdrachtgevers aanzien moeten geven. 'We hebben ten onrechte van de architectuur een wedstrijdje tussen ontwerpers gemaakt', zei hij toen. Hij noemde geen namen, maar het was wel duidelijk dat hij sprak over architecten als Norman Foster, Frank Gehry en Zaha Hadid. 'De gebruiker is verwaarloosd en de bruikbaarheid van architectuur heeft niet altijd vooropgestaan.'

CV

1953 geboren in Londen

1985 Eerste winkelinterieur, voor Issey Myake.

Sinds 1985 David Chipperfield Architects,kantoren in London, Milaan, Berlijn en Shanghai

1989-1997 River and Rowing Museum in Henley.

1999-2009 Neues Museum Berlijn. Renovatie en nieuw entreegebouw van het Museuminsel

2002-2006 Museum of Modern Literature Marbach am Neckar

2003-2011 The Hepworth Wakefield Gallery

2005-2013 Saint Louis Art Museum, Missouri

2006 America's Cup Building, Veles e Vents, Valencia

2007 Riba Stirling Prize, de belangrijkste Britse architectuurprijs, voor het literatuurmuseum in Marbach

2009/2010 Servies en bestek voor Alessi

2012 Curator Architectuur Biënnale Venetië

2014 Art-director van het Italiaanse designmerk Driade

1 Muziek : Bob Dylan

'Over mijn hang-up met engagement gesproken, deze man: het is fascinerend dat elke generatie op eigen kracht iets in Bob Dylan herkent.' Chipperfield was zelf in zijn jonge jaren een fan. Maar hij zag de zanger pas voor het eerst live toen zijn 14-jarige zoon voor Dylan viel. 'Wat zo interessant is, is dat je je van sommige van zijn liedjes bijna niet kunt voorstellen dat ze zijn geschreven door een persoon, zo zijn ze verweven met de geschiedenis. Like a Rolling Stone, is dat nummer er ooit niet geweest? Is dat niet een lied dat uit een ver collectief verleden stamt, een anthem?'

De muziek van Dylan heeft zijn wortels in de folk. 'Hij gebruikt iets uit de traditie dat collectief werd begrepen. Dat zet hij om in iets van zichzelf, maar het stelt hem ook in staat een zenuw bij ons te raken.' Dat is ook hoe Chipperfield moderne architectuur ziet: je moet de traditie begrijpen om een stap vooruit te kunnen zetten.

'Het is fascinerend dat elke generatie opnieuw op eigen kracht iets in Bob Dylan herkent.' Beeld HH

2 Stad: Tokio

Toen Chipperfield vorig weekeinde in Amsterdam was om de Sikkensprijs in ontvangst te nemen, wilde hij de grote Nederlandse museumrenaissance met eigen ogen gaan bekijken (Rijksmuseum, Stedelijk, en Van Gogh). Drie keer trof hij een rij zo extreem, dat hij nergens binnen geraakte. 'De druk op steden is enorm', stelt hij vast. Het baart hem zorgen. Niet vanwege die musea, maar vanwege de commercie die zijn greep op de stadscentra vestigt. 'Amsterdam, Parijs, Londen. Je ziet dat de steden zich niet kunnen of niet willen wapenen tegen de macht van de projectontwikkelaars. Die leggen overal winkels, hotels en commercieel vastgoed neer, omdat het veel geld per vierkante meter oplevert.'

Vooral in Londen, zijn thuisstad, wordt het leven in de stad gedicteerd door grondspeculatie, waardoor grote groepen mensen de stad uit worden geduwd. 'De waarde van een stad lijkt steeds samen te vallen met die van het vastgoed. Overal hotels, retail en vermaak die de prijzen per vierkante meter opjagen. Het lijkt of openbare ruimte tegenwoordig synoniem is aan retail. Zou het niet fijn zijn, een straat in het centrum, zonder winkels?'

Als je hem naar de meest leefbare stad op aarde vraagt, antwoordt hij Tokio. 'Misschien is dat provocerend, want Tokio is niet per se mooi en misschien wel veel te vol. Toch is het een goede stad om in te leven. Het heeft een menselijke schaal. In Tokio heb je direct achter een straat met dure winkels en grote gebouwen, een woonwijk met kleine en eenvoudige woningen. Er is kleinschaligheid achter die grote schaal, en die kleinschaligheid wordt beschermd. Dat is cruciaal voor de sociale mix in de stad, die moet je beschermen, niet weggeven aan de speculanten. Het is de mix die de leefbaarheid maakt.'

Stad: Tokio.'Misschien is dat provocerend, want Tokio is niet per se mooien misschien wel veel te vol.' Beeld Corbis
Beeld Els Zweerink

3 Schrijver: George Eliot, 'Middlemarch', 1871.

Chipperfield is een echte Brit, maar heeft het eerste deel van zijn carrière vooral in het buitenland gewerkt: Japan, Italië, Duitsland en Spanje. 'Als je ergens als buitenstaander werkt, stel je jezelf meer vragen. Wat is de betekenis van een museum dat ik hier ga ontwerpen? Wat is de context, wat is de traditie, wat is de cultuur? Het geeft een aangename scherpte. Niets is vanzelfsprekend. Wat wel zo zou zijn als je een huis in je eigen straat bouwt.'

In Duitsland - hij ontwierp daar ook het museum voor moderne literatuur in Marbach am Neckar en het Museum Folkwang in Essen - is hij zo'n buitenstaander. 'Duitsland is een land van grote ideeën, grote denkers. Mijn aanpak voor een gelaagde restauratie van het Neues Museum was in zekere zin een gok, maar het was wel een groot idee. De Duitsers konden dat wel waarderen, zelfs als ze het er niet mee eens waren.'

Waar Duitsland het land is van grote ideeën, is Engeland dat niet, zegt Chipperfield. 'Duitsers zijn kinderen van Schiller, wij kinderen van Shakespeare.' Shakespeares werk gaat over de condition humaine, het gaat over de mens met al zijn zwakke en sterke punten. 'De Engelse mens is niet heroïsch, hij bestaat bij gratie van het falen.' Chipperfield glimlacht.

'Pas onlangs las ik in Middlemarch, van George Eliot, geschreven in het tweede deel van de 19de eeuw. Een prachtig verhaal, ondertitel: A Study of a Provincial Live. Dat gegeven alleen al: de Engelse intelligentsia zit op het platteland, niet in de stad.'

Eliot was het pseudoniem van Mary Ann Evans. 'Een vrouw die niet onder een vrouwennaam kon schrijven, terwijl het deels gaat over de positie van de vrouw in die tijd. Middlemarch toont heel goed aan waar wij Engelsen goed in zijn: het beschrijven van de feilbare mens, niet de grote ideeënromans.'

Schrijver: George Eliot.'Een vrouw die niet onder een vrouwennaam kon schrijven, terwijl het deels gaat over de positie van de vrouw in die tijd.' Beeld .

4 Architect (1): Alvaro Siza, casa Vieira de Castro, Vila Nova de Famalicao, Portugal, 1994

'Toen ik begon als architect in de jaren tachtig, werd moderne architectuur gehaat in Engeland. Niet alleen door prins Charles, maar wel in het bijzonder door hem.' Die haat was in zekere zin verklaarbaar, vindt Chipperfield: 'Modernisme is wat de naam zegt: het heeft geen historische context. Het kijkt niet achterom, maar vooruit.' Dat was een goed idee toen het bijna honderd jaar geleden ontstond onder invloed van architecten als Le Corbusier. 'Maar na zestig jaar modernisme wordt dat gemis aan historische context een probleem. Mensen verlangden naar oude architectuur, naar het comfortabele dat ze daar soms vonden.'

Als Chipperfield het over zijn engagement heeft als architect, doelt hij op zijn streven om juist wel die band met context, met traditie te onderzoeken, zonder het verleden te herbouwen. 'Toen het modernisme onder druk stond, waren er een paar architecten die zich onderscheidden. Het werk van de Portugees Alvaro Siza staat in de lijn van het modernisme, maar het heeft een humane eigen invulling. Vooral zijn villa's getuigen van hoe je modern kunt zijn zonder tradities te verloochenen. De villa's van Siza hebben een typisch Portugese stijl.'

Architect Alvaro Siza. 'Hij laat zien hoe je modern kunt zijn zonder tradities te verloochenen'. Beeld .

5 Ontwerper: Gio Ponti

'Ik ben een groot liefhebber van Italiaans design uit de jaren vijftig en zestig, een gouden tijd die veel talentvolle ontwerpers en architecten heeft voortgebracht.' Het was een generatie designers die een breuk zocht met de oorlog waar het fascisme vooral naar het verleden greep. 'Het waren ontwerpers die modern waren, maar met oog voor traditie en de menselijkheid.'

Gio Ponti (1891-1979) is een van Chipperfields all time favorieten (de Eindhovense vestiging van de Bijenkorf is een schepping van Ponti). 'Een held, die alles kon ontwerpen, van gebouwen tot en met servies.

'Als ik in Italiië in een showroom een mooie lamp zie, dan is er altijd wel iemand die zegt: jazeker, dat is Ponti. Ja, natuurlijk is dat Ponti!' Chipperfield was niet veel gelukkiger dan toen hij jaren geleden in Italië een zwart servies kocht in een keramiekfabriekje en bij thuiskomst het stempel van Ponti in de bodem ontdekte. 'Alles dat hij maakte, heeft zo veel kwaliteit.'

Wat hem aanspreekt aan die periode van na de oorlog is het prerogatief van de ontwerper. Vandaag regeert de economie. 'Iets wordt pas in productie genomen als onderzoek heeft aangetoond dat er vraag naar is. Dat is onzinnig. Je moet als ontwerper niet denken in termen van markt, je moet denken aan mensen. Je moet zeker nadenken over wat de mensen zouden willen, maar niet per se maken wat ze vragen.'

Ontwerper: Gio Ponti. 'Ik ben een groot liefhebber van Italiaans design uit de jaren vijftig en zestig.' Beeld .
Beeld Els Zweerink

6 Film: Rear Window, Alfred Hitchcock, 1954

'Ik ben groot fan van de filmregisseurs Wim Wenders en Alfred Hitchcock. Wenders is ook een vriend geworden. Een vroege film van hem, The American Friend uit 1977, is een van mijn favoriete films.' Maar Hitchcock is een klasse apart: 'Wat mij vooral boeit is hoe hij speelt met de emoties van mij als kijker. De wijze waarop hij in een film als Vertigo, maar vooral in Rear Window, de kijker manipuleert, is fascinerend.'

Film: Rear Window.'De wijze waarop Hitchcock de kijker manipuleert,is fascinerend.' Beeld HH

7 Gebouw: Alte Pinakothek, München

Toen Chipperfield had besloten dat het Neues Museum niet tot de staat van zijn geboortejaar (1885) zou terugkeren, maar de littekens van de tijd zichtbaar zouden blijven, ging hij op zoek naar vergelijkbare renovatiestrategiën. In de architectuur zijn die schaars: 'Niemand zal het in zijn hoofd halen de resten van fresco's in Pompei terug te schilderen met nieuwe verf.' Maar bij gebouwen is dat vrij normaal.

De Alte Pinakothek in München is ook zo'n neoklassiek museum dat zwaar werd gebombardeerd in de oorlog. Maar dit gebouw werd wel snel daarna opgeknapt. 'Er was toen alleen geen geld voor. Dat is op een intelligente wijze opgelost door restauratiearchitect Hans Döllgast.' Zowel in het interieur als exterieur heeft de architect duidelijk, als een soort statement, laten zien waar origineel en nieuw elkaar raken, en niet geprobeerd met lapmiddelen het verleden te herstellen, een werkwijze die zeker een dimensie aan het gebouw toevoegt.

8 Architect (2) Tadao Ando: Azuma House, Osaka, 1978

'Ik ben mijn architectuurcarrière begonnen in Japan. Wat zo prachtig is aan de Japanse architectuur, is dat daar altijd zorgvuldig naar de tradities is gekeken. Dat zie je vooral in hun woningbouw. Japan is een druk land. Daar is behoefte aan kleine, mooie en besloten woningen. Het moet een grote intimiteit en geborgenheid hebben, maar tegelijk is er altijd een zicht, een oog op het licht en op de ruimte. Ook het Japanse modernisme heeft die traditie goed begrepen en er nieuwe elementen aan toegevoegd. Een architect als Tadao Ando heeft, zeker in zijn vroege woningen, heel mooi die balans gevonden tussen geslotenheid, intimiteit en uitzicht.'

De Sikkensprijs 2015 is toegekend aan David Chipperfield vanwege zijn oeuvre en de wijze waarop 'in zijn ruimtelijke composities een zorgvuldige balans is aangebracht tussen kleur, materialiteit en textuur'. De prijs bestaat uit een bijdrage voor een publicatie over Chipperfield, samen met de Duitse fotograaf Simon Menges, die later dit jaar verschijnt.

Architect (2): Tadao Ando. 'In Japan wordt altijd zorgvuldig naar tradities gekeken.' Beeld Matheus Passos
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.