In Europa moeten ook ministers zich verantwoorden

De discussie over de ministeriële verantwoordelijkheid mag niet beperkt blijven tot Nederland, stelt Henny Helmich. De hoorzittingen met de nieuwe Eurocommissarissen zijn hopelijk een opmaat voor grotere bevoegdheden voor het Europees Parlement....

HET Nederlandse debat over de grenzen van de ministeriële verantwoordelijkheid en de beperkingen van de democratische controle maakt ons bewust van de verzwakking van de parlementaire democratie. Het politieke primaat wordt verder uitgehold door de terugtredende overheid en de toenemende mondialisering van de economie. De kiezer weet daardoor niet of hij nog wel invloed kan uitoefenen.

Tot nu toe is in dit debat de Europese dimensie nog nauwelijks uitgewerkt.

Het werk van Europese ambtenaren, in Commissaris-rang of lager, onttrekt zich aan democratische controle. Nationale ministers, in de Europese Ministerraden de echt politiek verantwoordelijken in Europa, kunnen niet door het Europees Parlement worden aangesproken op hun politieke verantwoordelijkheid. Zij worden in hun vaderland ook zelden aangesproken op hun betrokkenheid bij de Europese besluitvorming, ook niet in Nederland.

De afgelopen week zijn in het Europarlement de hoorzittingen met de aanstaande Eurocommissarissen gehouden, waarbij gebruik werd gemaakt van de nieuwe democratische bevoegdheden die het parlement door het recente Verdrag van Amsterdam kreeg. De hoorzittingen waren een aanzet tot grotere openheid over de beleidsdoelstellingen van de kandidaten. Het parlement kan overigens alleen de hele Commissie accepteren of, in theorie, afwijzen.

De eerste twee hoorzittingen lieten meteen al interessante visies zien op politieke verantwoordelijkheid en op de ambtelijke staf. Loyola de Palacio, voormalig minister van Landbouw in Spanje, is voorgedragen voor het vice-voorzittersschap en de transport/energie portefeuille. Zij werd hard ondervraagd over haar vroegere verantwoordelijkheid voor fraude bij de verdeling van Europese subsidies.

Loyola, die slachtoffer zei te zijn van een 'politieke vendetta' (menig minister onder vuur zal dat wel zo voelen), vond dat zijzelf 'in elk geval geen politieke verantwoordelijkheid droeg voor de fraude', omdat een parlementaire commissie in Spanje haar eerder vrijsprak. Bovendien, een deel van de fraude stamde uit een tijd van vóór haar aantreden als minister en bovendien was de uitvoering een zaak van ambtenaren in de Spaanse regio's.

Er is een Nederlandse provincie die hier vast wel iets in zal herkennen.

Loyola voegde daar nog aan toe dat ze zou aftreden als er een situatie zou ontstaan waarin haar 'politieke' verantwoordelijkheid in het geding zou komen, want dat had ze beloofd aan Commissievoorzitter Prodi.

Franz Fischler, de Oostenrijkse kandidaat voor Landbouw en Visserij, gaf ook antwoord op een vraag inzake fraude bij landbouwsubsidies in Spanje en beloofde een spoedig rapport. Dat zal dus een interessante collegiale situatie worden in die nieuwe Commissie! Fischler komt nog uit de vorige Commissie en wordt voor een tweede termijn voorgedragen (Nee, het rapport over misstanden uit de vorige Commissie had niets over hem gezegd; Nee, hij was altijd voor fraudebestrijding geweest; Nee, hij droeg nergens individuele politieke verantwoordelijkheid voor. . .).

Fischler verklaarde ook dat hij volledige politieke verantwoordelijkheid voor zijn staf zou aanvaarden, maar voegde daar snel aan toe dat de nieuwe Commissie eerst duidelijkheid zou moeten scheppen over de grenzen van die verantwoordelijkheid in toekomstige hervormingen. En ja, hij zou ook echt aftreden, als Prodi het hem echt zou vragen.

De 'mondelinge examens' laten zien dat de nieuwe bevoegdheden door het Europarlement serieus worden genomen, ook omdat men kan rekenen op een alerte publieke opinie terzake. Veel hangt natuurlijk af van de kwaliteit van de discussie en van het talent van het Europarlement om de politieke verantwoording naar de Europese burger als centrale lijn in de discussie vast te houden.

Gelukkig ging het daarom in de hoorzittingen niet alleen maar over fraude, maar ook over andere hoofdonderwerpen van beleid, zelfs over zaken waarover het Europarlement formeel nog geen bevoegdheden heeft zoals het landbouwbeleid.

Dit kan een kans zijn voor een langverwachte en noodzakelijke rehabilitatie van 'Europa'. Kiezers krijgen voortaan misschien interessantere informatie over inhoudelijke politieke verschillen. Dat wordt tijd omdat steeds meer wetgeving op Europees niveau wordt geïnitieerd. Het is ook een kans om de diverse 'Den Haag Vandaag' rubrieken eindelijk uit te breiden met een rubriek 'Brussel Vandaag'.

Maar let wel: bij de hoorzittingen in Brussel ging het over het beleid van de hoogste ambtenaren in Europa. Ministers waren in Brussel niet aanwezig. Ook zij zouden in het Europees Parlement democratische verantwoording moeten afleggen.

Het is te hopen dat de hoorzittingen de opmaat zijn voor een verdere uitbreiding van de bevoegdheden van dat Europarlement en de Europese ministers ook inzien dat zij die bevoegdheden moeten geven ter bestrijding van het democratische tekort.

Dan kan de Europese kiezer ervan worden overtuigd dat er inderdaad iets te kiezen valt. Dat was toch de uitdaging voor de meeste politici na de laatste lage opkomstcijfers?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden