In Europa is geen bank meer te groot voor een bankroet

4.500 miljard euro stak de EU in banken die dreigden om te vallen. Voortaan laten de lidstaten ze gewoon failliet gaan.

VAN ONZE CORRESPONDENT MARC PEEPERKORN

BRUSSEL - Bitter zijn de gevechten geweest, vaak tot diep in de nacht en met het mes op tafel. Maar dat is vergeten want de eurolanden zijn het bijna eens: banken mogen straks failliet gaan. Het too big to fail-dreigement waarmee belastingbetalers afgelopen jaren 4.500 miljard euro uit de zak werd geklopt om wrakke banken overeind te houden, wordt met nieuwe Europese regelgeving effectief ontkracht.

Volgende maand valt het definitieve besluit maar maandagavond lieten Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem en zijn collega-ministers van Financiën geen twijfel bestaan over de hoofdlijnen. Als een bank straks ondanks stresstests en Europese rode vlaggen toch dreigt om te vallen, valt ze maar. Alleen spaartegoeden tot 100 duizend euro zijn dan nog veilig. De rest - aandelen, leningen, grotere spaartegoeden en nationale, privaat gefinancierde stroppenpotten - wordt aangewend voor een ordelijke afwikkeling van de bank.

Het is een ommezwaai in het EU-beleid waarvoor een ruw ontwaken nodig was. In het najaar van 2008 werden vrijwel alle lidstaten gedwongen diep in de schatkist te tasten om hun banken overeind te houden. In totaal verstrekten de landen tussen 2008-2011 voor 4.500 miljard euro aan kapitaalinjecties en staatsgaranties om een implosie van de financiële sector - en daarmee de hele economie - te voorkomen.

De EU wilde geen eigen versie van Lehman Brothers, de Amerikaanse bank die wel failliet ging waarna de crisis een feit was. Knarsetandend bogen de regeringen één voor één het hoofd voor hun banken die plots vrijwel allemaal too big to fail bleken: Fortis, ING, Dexia en recent SNS om er maar een paar te noemen. De term 'systeemrelevante banken' kreeg een vaste plek in krantenkolommen.

Na de schrik en de poen kwamen de woede en de pijn. Om de schade van het catastrofale bankiers- en bonusbeleid op te vangen, moest het mes diep in de zorg, de lonen, de uitkeringen en de kunst. Sommige landen (Griekenland, Portugal, Ierland, Cyprus) belandden op de rand van een faillissement en konden daar alleen met Europese noodleningen van worden weggetrokken.

'Dat nooit meer', zei Europees Commissaris Barnier (Interne Markt). En voor het eerst kreeg hij spontaan bijval van alle regeringsleiders: die besloten vorig jaar dat de 'vicieuze cirkel' tussen banken en staten, doorbroken moest worden.

Met de snelheid van het licht - voor Europese begrippen tenminste - wordt een eind gemaakt aan de wurggreep tussen wrakke banken en zwakke staten. De landen zijn al akkoord met grotere en kwalitatief betere kapitaalbuffers voor banken. Crises voorkomen is nu eenmaal makkelijker dan ze bestrijden. Onder druk van het Europees Parlement werden ook de bankiersbonussen aan banden gelegd om al te riskant beleid tegen te gaan.

Minstens zo belangrijk en een revolutie qua soevereiniteitsoverdracht, is dat de lidstaten het toezicht op hun grote banken overdragen aan de Europese Centrale Bank (ECB). Met ingang van voorjaar 2014 waakt de ECB in Frankfurt over de grotere banken in de eurozone, samen goed voor 80 procent van het kapitaal. Het is de prijs die de nationale toezichthouders betalen voor hun falen tijdens de afgelopen crisisjaren, en die daarvoor.

De hogere kapitaaleisen en het Europese banktoezicht zijn de eerste twee pijlers van de bankunie waar de EU (en vooral de eurozone) naar toe werkt. In juni worden de volgende twee geplaatst. De lidstaten streven naar uniforme regels om failliete banken 'af te wikkelen'. Nationale stroppenpotten moeten dezelfde omvang krijgen, op dezelfde manier gevuld worden (vooraf, via een bankheffing) en de nationale toezichthouders krijgen ruwweg dezelfde machtsmiddelen om in te grijpen als een bank in problemen komt (wegsturen directie, aanstellen interim-manager).

'Afwikkeling is eigenlijk een eufemisme', zegt een nauw betrokken EU-ambtenaar. 'Feitelijk gaat het om het ordelijk laten doodbloeden van een te zwakke bank, noem het palliatieve zorg. Het doel is de rendabele delen te redden en de rest op verantwoorde wijze te liquideren.' Dat EU-afspraken hierover geen overbodige luxe zijn, toont de chaotische sanering van de twee grootste banken op Cyprus eind maart. Grote spaarders en investeerders betaalden daar de prijs. De schade en paniek waren beduidend minder geweest als Cyprus over een stroppenpot en afwikkelingswetten had beschikt.

Eveneens in juni moeten de eurolanden het eens worden over de voorwaarden waaronder het Europees noodfonds kapitaalhulp mag verstrekken aan noodlijdende banken. Er wordt nog geruzied over de mate waarin het noodfonds moet opdraaien voor lijken in de bankkluizen, maar Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem verwacht ook hier een akkoord voor de zomer.

Ondertussen werkt Barnier onverdroten verder aan het sluitstuk van de bankunie: de oprichting van een Europese stroppenpot voor probleembanken, beheerd door een Europese autoriteit, als aanvulling op de geharmoniseerde nationale fondsen en banktoezichthouders. Zo'n Europese aanpak vloeit voort uit de keuze voor Europees banktoezicht door de ECB en voorkomt een hoop competentiegeschillen.

Niet verassend krijgt Barnier de steun van de ECB maar voor sommige lidstaten is het een brug te ver. Berlijn laat in steeds scherpere bewoordingen weten dat een dergelijke nieuwe soevereiniteitsoverdracht een wijziging van het Europees Verdrag vergt. Dat is een even langdurige (al snel 3 tot4 jaar) als riskante onderneming: er staan genoeg nationale parlementen klaar om een nieuw Verdrag per referendum op te blazen.

Misschien verzacht Duitsland zijn toon na de parlementsverkiezingen in september. Volgens Barnier is een Verdragswijziging sowieso niet nodig. Hij rekent op de creativiteit van zijn staf om de flexibiliteit in het huidige Verdrag tot het uiterste te benutten.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden