Column

In een zwalkend Europa komt terreur extra hard aan

In The Washington Post stond een lijst van terreuraanslagen in Europa tussen 1970 en 2015. Minder opwekkende lectuur dan de in december gebruikelijke lijstjes van de twintig beste boeken van het jaar of de tien grootste politieke blunders. In 45 jaar tijd kreeg Europa - dat bij deze berekening ook Rusland omvatte - vele duizenden bomaanslagen, overvallen, moordaanslagen en gijzelingen te incasseren, die in totaal aan 10.537 personen het leven kostten.

Bondskanselier Angela Merkel bekijkt de bloemenzee in de buurt van de plek waar een vrachtwagen inreed op een kerstmarkt in Berlijn. Beeld anp

Sommige landen zagen extra veel bloed vloeien. Het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld staat genoteerd voor 1.800 dodelijke slachtoffers van terroristische activiteiten door de IRA en aanverwante groeperingen tijdens The Troubles. Die duurden zo'n dertig jaar. Dat zijn dus zestig doden per jaar.

Ik vermeld dit niet om het drama op de Berlijnse kerstmarkt te bagatelliseren. Voor de zesde keer in twee jaar heeft het islamitisch terrorisme dood en verderf gezaaid in het hart van Europa. Alle reden voor groot alarm.

Maar het kan geen kwaad te bedenken dat het terrorisme vaak en hevig heeft toegeslagen op Europese bodem. Revolutionair-links terrorisme, separatistisch terrorisme, uiterst-rechts terrorisme. In oktober 1984 slaagde de Provisional IRA er bijna in om het halve Britse kabinet, met inbegrip van premier Margaret Thatcher, te liquideren met een zware bomaanslag op het hotel in Brighton waar de Conservatieve Partij haar congres hield. Er vielen vijf doden, maar onder hen was geen minister. 'Vandaag hadden we pech', liet de IRA in een boodschap aan Thatcher weten, 'maar bedenk dat we maar één keer geluk hoeven te hebben. U moet daarentegen altijd geluk hebben.'

De Iron Lady liet zich niet intimideren. Ze hield de volgende dag haar geplande rede, kalm maar strijdvaardig, en bezwoer dat Londen niet zou wijken voor terreur. Je zou willen dat Angela Merkel, die te prijzen valt om haar beheerstheid, soms iets meer van die thatcheriaanse onverschrokkenheid aan de dag legt.

Waarom zet het hedendaagse terrorisme de Europese maatschappij onder zwaardere druk dan dat van de jaren zeventig en tachtig? Er zijn verschillende redenen. Om te beginnen de aard van de terreurdaden. Ook de IRA en de Baskische ETA ontzagen civiele doelen niet, maar het ging merendeels om gerichte aanslagen. Bij de recente golf van aanslagen zijn willekeurige burgers - liefst in zo groot mogelijke aantallen - het primaire doelwit.

Een tweede factor is de omloopsnelheid van het nieuws. Dertig, veertig jaar geleden was een aanslag opening van het eerstvolgende Journaal of de krant van de volgende ochtend. Nu is het nieuws al collectief digitaal bezit, compleet met een stortvloed van opgewonden duidingen en speculaties, voordat Rob Trip in beeld verschijnt. Dat maakt alles groter en heftiger.

Maar de belangrijkste reden is gelegen in de veranderde Europese constellatie. Alle perikelen ten spijt zat West-Europa tot de eeuwwisseling stevig in het Atlantische pak, onder de Amerikaanse paraplu was het veilig toeven. Het Europese project had nog een positieve klank, daar werden we allemaal beter van. Het Midden-Oosten baarde wel zorgen en groepen als de IRA en de Rode Brigades hadden contacten met Libië en Palestijnse organisaties, maar de regio lag toch echt een paar straten verderop in de wereld.

Dat is verleden tijd. Door de massa-immigratie en de vluchtelingencrisis is het Midden-Oosten, met al zijn conflicten en rancunes jegens het Westen, de olifant in de Europese kamer geworden. De Europese integratie is niet langer een wenkend perspectief: de mega-uitbreiding van de EU in 2004 is een brug te ver gebleken en de eurocrisis heeft het zelfvertrouwen zwaar aangetast.

Onder president Barack Obama hebben de Verenigde Staten al een duidelijke stap terug gezet als leidende mogendheid, met de komst van Donald Trump lijkt de Amerikaanse belangstelling voor Europa en voor een liberaal-democratische wereldorde nog verder te dalen. En dat terwijl het Europese weerstandsvermogen juist zwaar op de proef wordt gesteld door het Russische interventionisme.

Het is te hopen dat de Duitse maatschappij 'de kracht heeft om het liberale ideaal overeind te houden', schreef historicus Timothy Garton Ash in The Guardian na de aanslag. Niet minder urgent is de noodzaak dat Berlijn de kracht vindt om, jawel, de boel in Europa een beetje bij elkaar te houden. En wat er ook op haar is aan te merken, voorlopig is Angela Merkel de enige die dat kan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden