Achtergrond Duitse taal

In Duitsland is iedereen die dit leest straks misschien een lezer*es

Grote replica's van Duden, de Duitse versie van De Dikke van Dale Foto AFP

Vooraf een kort gedachtenexperiment waarbij u gevraagd wordt te overdenken door welke aanhef u zich het best vertegenwoordigd voelt: ‘lezer’, ‘lezer of lezeres’, ‘lezer*es’, of ‘lezer_es.’ Er bestaat natuurlijk een kans dat u zich vanaf de derde optie heeft afgevraagd waar dit in hemelsnaam over gaat.

Het gaat over de Duitse taal. Vandaag vergadert in Wenen de Rat für Deutsche Rechtschreibung, de raad voor Duitse spelling. Deze jaarlijks terugkerende gebeurtenis, waarbij taalkundigen praten over kommaplaatsing en de ringel-s, mag zich doorgaans verheugen in het volledige ontbreken van media-aandacht.

Dat het dit jaar anders is, komt door één agendapunt: ‘de rol van de spelling in de verhouding tussen de geslachten’. De achterliggende vraag is: moeten de Duitsers genderneutraal gaan schrijven. En zo ja, hoe dan?

Net als in het Nederlands, wordt ook in het Duits de mannelijke vorm generiek gebruikt. Dus als je binnenloopt bij der Zahnarzt, kan die tandarts zowel een vrouw als een man zijn. Dat zit sommige Duitsers dwars. Strijders voor gendergelijkheid willen dat de aangesprokenen zo specifiek mogelijk worden benoemd, zodat niemand wordt buitengesloten.

Opvallend is dat in Nederland precies andersom wordt gedacht. Bij ons pleiten feministen juist voor de afschaffing van begrippen als doktersassistente, of rectrix.

Politieke hoogspanning

Het thema gender staat in Duitsland, waar het homohuwelijks pas een jaar geleden is ingevoerd, onder politieke hoogspanning. Dat bleek nog eens toen het grondwettelijke gerechtshof vorige winter wees op de noodzaak een derde, onbestemd, geslacht op te nemen in het geboorteregister. ‘Genderwaan’ noemen ze zulke ontwikkelingen in rechts-conservatieve kringen.

Minstens zoveel fanatisme is er aan de andere kant, zo was te zien in de rechtszaak van Marlies Krämer (80), die weigert rekeningen te betalen waarop ze door bank haar wordt aangesproken met het mannelijke woord voor klant, Kunde , en niet als Kundin. Feministen verzonnen in de jaren zeventig een mengvorm: KundInnen. In 2006 is er in die geest zelfs een versie van de bijbel verschenen, waarin sprake is van ‘Farizeeërs en Farizeeërinnen.’

Gendersterretje

Maar dat is voor de gender-avantgarde alweer achtherhaald. Om aan te geven dat er meer geslachten zijn dan alleen vrouw en man, raakte de afgelopen vijf jaar geleden het zogeheten ‘gendersterretje’ in zwang. De asterix tussen de stam van het woord en de vrouwelijke uitgang, Kund*innen, staat voor alle andere opties en is dus populair in de queerscene, maar wordt sinds drie jaar ook door de Groenen gebruikt.

Er zijn ook alternatieven, zoals het liggende streepje. En op de universiteit van Leipzig wordt de vrouwelijke vorm generiek gebruikt. Krijgt een mannelijke professor daar een e-mail, dan luidt de aanhef ‘Sehr geehrte Herr Professorin.’ Maar het sterretje lijkt het meest praktisch in gebruik.

En vanwege het genderpunt op de agenda van de spellingraad, hopen fans dat het sterretje binnenkort in Duden staat. Duden is Duitsland wat de Dikke Van Dale in Nederland is, de heilige graal van de taal. De implicatie daarvan zou zijn dat ook overheidsinstanties en media het sterretje zouden moeten gebruiken.

Maar zover is het nog niet. Want niet alleen rechtse kringen, ook taalkundigen zijn verdeeld over genderneutrale taal, zo bleek op de feuilletonpagina’s van de kranten. Daar willen voorstanders door middel van de taal de maatschappij veranderen, tegenstanders vinden dat de verkeerde volgorde, vinden dat de taal daarmee te veel een politiek instrument wordt.

Daarvoor waarschuwt in die Zeit ook taalwetenschapper Anatol Stefanowitsch, voorstander van het verminderen van de mannelijke dominantie in de taal, maar niet van het sterretje. ‘Achter het sterretje zit, neutraal gesteld, ook een ideologie. Daarover moet je op z’n minst eerst discussiëren.’

Duitse feministe Marlies Krämer (80) sleept haar bank voor de rechter: ze wil als vrouw aangesproken worden

Een Duitse feministe wil geen 'Kunde' van de bank zijn, maar uitdrukkelijk 'Kundin' en sleepte haar bank voor de rechter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.