Nieuws Kamerdebat

In drie stappen overleeft Stef Blok zijn ‘prikkelende’ zomer

Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok in de Tweede Kamer voor aanvang van het debat. Foto Freek van den Bergh

De linkse oppositie is klaar met Stef Blok vanwege zijn omstreden uitlatingen over de multiculturele samenleving, maar de rest van de Kamer overtuigde hij woensdag in drie stappen. Hij kan aanblijven.

1.Ik had het niet moeten zeggen…

De eerste stap komt vrijwel meteen aan het begin van het debat. Blok neemt het allemaal terug: dat Suriname een failed state is, dat er geen voorbeelden bestaan van vreedzame multiculturele samenlevingen, dat het diep in onze genen zit dat we niet goed met vreemden kunnen samenwerken, dat het toch niet gaat lukken om Oost-Europese landen vluchtelingen te laten opnemen. Het was ‘ongelukkig en onzorgvuldig’, blijft de VVD’er herhalen. ‘Dat spijt mij dus.’

De minister van Buitenlandse Zaken zegt in omfloerste bewoordingen wat enkele topdiplomaten eerder deze week al bij Nieuwsuur verklaarden: hij had ‘zijn waffel’ moeten houden in plaats van te ‘prikkelen’ tijdens een informele bijeenkomst met Nederlanders die bij internationale organisaties werken. ‘Ik heb de randen opgezocht en ik ben er ook overheen gegaan’, zegt Blok tegen de Kamer. ‘Dat had ik beter niet kunnen doen.’

Het is een onvermijdelijke eerste stap in Bloks poging om een roerige zomer af te sluiten. Dat zijn optreden in juli beter achterwege had kunnen blijven, is voor de meeste partijen in de Tweede Kamer een understatement. In de woorden van CDA-leider Sybrand Buma: ‘Een minister van Buitenlandse Zaken die een zomer lang excuses moet aanbieden, heeft iets fout gedaan.’

D66-leider Alexander Pechtold heeft de VVD’er dan ook al de les gelezen: ‘De minister van Buitenlandse Zaken is er niet om te prikkelen maar om te verbinden, hij is er niet om ruzie te schoppen maar om goede relaties te onderhouden.’

GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver heeft nog minder woorden nodig bij Bloks erkenning dat hij het allemaal beter niet had kunnen zeggen: ‘Ja, duh...’

Alleen Geert Wilders (PVV) en Theo Hiddema (Fvd) tonen zich teleurgesteld. ‘Voor het eerst komt een VVD’er in de problemen omdat hij de waarheid sprak’, hoont Wilders. ‘Wat een sof’, oordeelt Hiddema over ‘het sorrygejeremieer’ van Blok.

2. Ik bedoelde het ook niet zo…

Voor de coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie is het niet genoeg dat Blok zijn woorden terugneemt. In het regeerakkoord staat dat Rutte III er voor iedereen wil zijn. Hoe kan de VVD’er dat waarmaken als hij nergens een vreedzame multiculturele samenlevingen kan bekennen? ‘Hij suggereert dat het niks is met de multiculturele samenleving en dat het ook nooit wat kan worden’, zegt Gert-Jan Segers van de ChristenUnie. ‘Daar heb ik een fundamenteel probleem mee.’

Tot chagrijn van PVV-leider Wilders gaat Blok vrijwel meteen door de knieën: de woorden die hij heeft teruggenomen, meende hij ook helemaal niet. De VVD’er wijst er op dat hij tijdens de bijeenkomst ook heel positief is geweest over Nederland. ‘Ik heb gezegd dat je niet veel dichter bij het paradijs kunt komen dan in Nederland. Ik bedoel het land zoals het nu is, een land dat veel culturen en godsdiensten in zich verenigt. We gaan daar heel behoorlijk mee om, maar tegelijkertijd moeten we erkennen dat er ook sprake is van spanning en vervreemding.’

Vooral PvdA-leider Lodewijk Asscher reageert veel ongeloof op ‘de nieuwe Blok’. ‘Dit is qua smoezen wel heel erg ver van elkaar verwijderd. U heeft toen iets totaal anders gezegd dat u nu hier verkondigt.’

Nog meer wrevel ontstaat er als ‘het genengedoe’ aan de orde komt. Niet alleen de oppositie, maar ook coalitiepartijen D66, CDA en ChristenUnie hekelen de uitspraak dat het ‘ergens diep in onze genen’ zit dat samenwerking met vreemden niet lukt. ‘Ziet u genetische belemmeringen voor het samenleven van verschillende groepen?’, wil Pechtold weten.

Het is een vraag die in tal van varianten wordt herhaald, ook omdat Blok het onderwerp telkens weer probeert te vermijden. ‘Ik had daar helemaal niet over moeten beginnen’, meent de VVD’er. ‘Ik moet dat bij wetenschappers laten, want het debat over genen brengt allerlei connotaties met zich mee waar ik me als politicus verre van moet houden.’

De Kamer weigert die uitvlucht te accepteren. Blok heeft zelf ‘een nieuwe realiteit’ gecreëerd, zegt een furieuze Klaver. ‘Het komt door u dat we anno 2018 in de Kamer debatteren over de vraag of een minister vindt dat het genetisch bepaald is dat sommige groepen niet kunnen samenleven.’

In alle verontwaardiging lijkt de Kamer te vergeten dat een jaar geleden óók al over het onderwerp gedebatteerd is. Bioloog en toenmalig PvdA-minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk verkondigde in juli 2017 in de Kamer dat ‘discriminatie diep in ons zit’. ‘We zijn het product van natuurlijke selectie en van evolutie. Die splitsecondbeslissing tussen ‘zelf’ en ‘niet-zelf’, tussen ‘eigen en dus oké’ en ‘anders en dus potentieel gevaarlijk’ zit diep in ons. De neiging om te zeggen dat iemand er niet bij hoort, omdat hij vreemd is en dus potentieel gevaarlijk, zit in ons allemaal. Dat moeten we gewoon onder ogen zien.’

Plasterk voegde er wel aan toe dat genen niet allesbepalend zijn: ‘Gelukkig zit er diep in ons ook het vermogen om bij te leren en om niet altijd onmiddellijk toe te geven aan driften die in ons zitten’, aldus de PvdA’er destijds.

De gelijkenissen tussen de uitlatingen zijn desondanks zo groot, dat Plasterk deze week zelfs bezorgd bij Blok informeert of hij wellicht door hem op ideeën is gebracht. Uiteindelijk weet Blok woensdag zijn genen-uitspraak te relativeren, al gaat het moeizaam. Pas na lang aandringen van vooral Pechtold en Klaver zegt Blok dat hij ‘geen automatisch verband’ ziet tussen genen en de manier waarop mensen samenleven. ‘Ik wil me daar ook niet defaitistisch bij neerleggen.’

Voor de coalitie is het genoeg. ‘Laten we voortaan de hoop laten doorklinken’, adviseert Gert-Jan Segers aan Blok. ‘Dit is een multiculturele samenleving waarvan wij een succes willen maken en op heel veel plekken gaat dat al goed.’

3. En ik kan in het buitenland nog functioneren.

Is hij internationaal nog wel geloofwaardig? Het is de laatste vraag die Blok moet beantwoorden om overeind te blijven. De VVD’er erkent dat de Surinaamse regering zijn excuses weigert te aanvaarden, maar als verzachtende omstandigheid wijst hij er op dat de verhoudingen ook voor zijn uitglijder al slecht waren. Niet voor niets weigert Suriname al tijden om een Nederlandse ambassadeur toe te laten.

De Kamer tilt zwaarder aan Bloks opmerkingen over Oost-Europa. Nederland wil dat landen als Polen en Hongarije ook vluchtelingen opnemen, maar de minister van Buitenlandse Zaken heeft in juli plompverloren gezegd dat het waarschijnlijk toch niet gaat lukken. ‘Dit gaat over onze onderhandelingspositie’, moppert Pechtold. ‘Zit er nu iemand aan tafel die in zijn kaarten heeft laten kijken?’

Blok meent dat er nog genoeg andere middelen zijn om de Oost-Europese lidstaten onder druk te zetten. Nederland heeft al een alliantie met andere landen opgezet om medewerking af te dwingen en er dreigen daarnaast financiële kortingen wanneer lidstaten als Polen en Hongarije dwars blijven liggen. ‘Daar zijn ze gevoelig voor.’

Het komt niet als een verrassing dat de coalitie zich uiteindelijk neerlegt bij de uitleg van de VVD-bewindspersoon. Niemand spreekt het hardop uit, maar een derde minister van Buitenlandse Zaken in een jaar tijd was zeker voor de partij van premier Mark Rutte te vernederend geweest.

De linkse oppositie van SP, PvdA, GroenLinks, Denk en Partij voor de Dieren (PvdD) is wel onverbiddelijk: Blok moet gaan. ‘In de lucht blijft hangen wat hij nu werkelijk vindt’, meent SP-leider Lilian Marijnissen.’ Het aanzien van Nederland is door zijn schofferende borrelpraat geschaad’, oordeelt Marianne Thieme van PvdD.

Zo eindigt de zomer van Stef Blok met enkele blauwe plekken, maar fataal zijn de verwondingen niet. De regeringspartijen zullen vooral hopen dat de minister van Buitenlandse Zaken het voortaan uit zijn hoofd laat om te ‘prikkelen’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.