In donkere kamer is het goed formeren

Paradox: dit is het belangrijkste moment van de Nederlandse politieke kalender, maar we merken er niets van. Tijdens de onderhandelingen in het Catshuis tussen Balkenende, Bos en Rouvoet vallen deze dagen de beslissingen voor de komende vier jaar: of we gaan rekeningrijden, hoeveel hypotheekrente we mogen aftrekken, wat Nederland...

Het avondlijk telefoonnetwerk van Haagse journalisten, altijd wel goed voor een nieuwtje, laat het geheel afweten. Gesprekken met doorgaans loslippige bronnen zijn plotseling verworden tot fietsen door mul zand: ‘Daar kan ik je helaas niks over zeggen.’

Het formatieproces wordt ook weleens ‘de donkere kamer’ van de Nederlandse democratie genoemd. Binnen wordt gezwoegd, maar pas buiten, in het licht, zal blijken wat het resultaat is.

‘Je kunt in een donkere kamer niet af en toe het licht aandoen, dan mislukt het ontwikkelen van de foto’, zei PvdA’er Klaas de Vries toen hij in 1994 informateur was.

Aan dat adagium houden de onderhandelaars van Balkenende IV strak vast, onder leiding van de krachtige persoonlijkheid Wijffels. Nog geen uur na diens eerste ontmoeting met de drie fractievoorzitters in december bleek welke wind er waait: een van hen zegde een gepland interview af waarin hij voor het formatieproces positie had willen bepalen.

Er wordt alles aan gedaan om lekken te voorkomen. Per partij zitten alleen de politiek leider en één ander kopstuk aan de onderhandelingstafel. Zij lichten hun fracties slechts globaal in. ‘Als de hele fractie ervan afweet, kun je net zo goed een persconferentie houden’, zegt een betrokkene.

Tot nu toe lukt het om dit Vaticaanse niveau van geheimhouding te handhaven. Het missiedocument dat Wijffels na Beetsterzwaag opstelde, is nog niet uitgelekt, naar Haagse maatstaven een prestatie. Slechts af en toe zoemt een gerucht rond over financieel gesteggel of een ministerspost voor Bos, om meteen te worden ontkend. Intussen zijn de onderhandelaars verder dan de buitenwereld weet: formeel spraken ze in Friesland over de gezamenlijke missie, in feite onderhandelden ze al over heikele punten.

Als reden voor de geheimzinnigheid geven de deelnemers dat ze ‘tempo willen maken’. Voor de statenverkiezingen van 7 maart moet het nieuwe kabinet immers op de trappen van Huis ten Bosch staan. ‘We willen hier wél een succes van maken’, vergelijkt een CDA’er de formatie met 2003, toen veel geschillen op straat kwamen te liggen.

‘Tussenstandjes’ dienen zo veel mogelijk te worden vermeden. Concessies worden dan eenzijdig uitgemeten in de media, waarop de achterban kan gaan morren.

Als dat gebeurt, zal de betreffende politiek leider zich gedwongen voelen aan de onderhandelingstafel harder te zijn, waardoor wantrouwen ontstaat.

‘Als iedereen één voor één in zijn hemd staat, is de schade het grootst’, zegt een ingewijde. Wordt in één keer bekend hoeveel water alle partijen bij de wijn hebben gedaan, dan is dat veel beter te verkopen. Temeer omdat er dan een gemeenschappelijk, nieuw ideaal kan worden gepresenteerd dat alle opofferingen waard is.

Een tweede reden is dat in een formatie alles met alles samenhangt. De compromissen worden ‘inde verf gezet’, maar pas definitief gesloten als ook de rest van het bouwwerk is opgericht.

De ‘oeroude formatieprocedure’ achter gesloten deuren werd vrijdag in deze krant fel bekritiseerd door Kees Kolthoff, van 1973 tot 1981 PvdA-Kamerlid. Hij betoogt dat zelfs een tussenresultaat van de onderhandelingen de zeef moet passeren van fracties, partijen ‘en zelfs van het publieke debat’. Maar de huidige politici willen niet meer terug naar de openheid van Kolthoffs jaren zeventig.

Bij de beruchte formatie van 1977 was alle onenigheid openbaar, schreven de onderhandelaars boze brieven aan elkaar en bemoeiden de linkse achterban en pers zich gedetailleerd met de onderhandelingen. Toenmalig PvdA-fractievoorzitter Van Thijn in zijn Dagboek van een onderhandelaar: ‘De stukken die er waren, stonden in de Volkskrant’. Het waren gouden tijden voor journalisten. Maar PvdA-premier Den Uyl wist ondanks tien zetels winst zijn tweede kabinet niet tot stand te brengen.

Klachten over de formatie en haar geheimzinnigheid zijn even ritueel als de formaties zelf, betoogde hoogleraar parlementaire geschiedenis Carla Van Baalen in haar oratie. Maar ondanks een eindeloze reeks voorstellen verandert er niets aan de formatieprocedure, die niet in wet is vastgelegd.

Dat komt simpelweg door het Nederlandse politieke systeem, stelt ze: partijen die elkaar bestrijden vóór de verkiezingen, moeten erna samen regeren. Terwijl ze weer vrienden moeten worden, proberen ze tevens een zo groot mogelijk deel van de buit, de regeermacht, binnen te halen.

Volgens Van Baalen is dan ‘elke deelnemer gebaat bij zo min mogelijk vastliggende regels en zoveel mogelijk beslotenheid’. Niemand wil volgens haar het risico nemen openlijk gezichtsverlies te lijden in het spel van geven en nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden