In dit Spaanse stuwmeer staat het water zo laag dat het verdronken dorp opnieuw tevoorschijn komt

'Er is een nieuw soort toerisme op gang gekomen: het toerisme van de droogte'

Geen land in Europa heeft zo veel stuwmeren als Spanje. Maar nu het land wordt geteisterd door een tekort aan neerslag vallen de stuwmeren droog en onthullen ze hun verborgen schatten. Zoals een stad die weer aan de oppervlakte komt.

Een bootje is drooggevallen bij Portomarín in Noord-Spanje. Foto Samuel Aranda

Het water kwam in 1963 zonder aankondiging. 'We wisten dat er een stuwmeer werd aangelegd, maar niet zo snel, niet van de ene dag op de andere', vertelt Adriano López (69). Zijn jeugd verdween onder het wateroppervlak. Voorgoed, zo leek het.

Maar het wonderlijke is: nu, in 2017, is het oude dorp weer aan de oppervlakte verschenen. López waadt door een veld met planten die zijn opgeschoten sinds het meer is drooggevallen. Hier werd hij geboren. Hier bij de kiosk danste hij op de muziek van het dorpsorkest. Hier stond de kerk die steen voor steen werd verplaatst naar het nieuwe Portomarín. Hier zijn de laatste resten van de Romeinse brug te zien - hij werd opgeblazen ten behoeve van de watersport op het stuwmeer.

Het komt door de droogte. In de Spaanse stuwmeren staat het water zo laag dat verdronken dorpen opnieuw tevoorschijn komen. Ze zijn misschien maar vijftig jaar aan het gezicht onttrokken, maar het is alsof je een blik werpt op een oude beschaving. Ook Portomarín doet denken aan een verdwenen Atlantis, opdoemend tussen de mistbanken die 's ochtends in de rivierbedding hangen.

Eind november, de regen had allang moeten komen. Maar zelfs in Galicië, de regio die bekendstaat als de natste van Spanje, blijft neerslag uit. Vroeger kon Adriano López zijn oude dorp alleen aan het eind van de zomer bezoeken, nu bijna het hele jaar door. Toch komt hij er niet graag. 'Het doet me verlangen naar wat we hadden', zegt hij. 'Naar dat wat we hebben verloren.'

Het Iberisch Schiereiland maakt een uitzonderlijke periode van droogte door. In het afgelopen jaar viel 15 procent minder neerslag dan normaal. Twee kaarten van het meteorologisch instituut, één uit 2014 en één uit 2017, veroorzaakte onlangs een schok op Spaanse sociale media. Op de kaart van dit jaar kleurde Spanje grotendeels bruin, ten teken dat plantengroei afwezig was.

Fotoreportage

Door de droogste staat het water in de Spaanse stuwmeren zo laag dat verdronken dorpen opnieuw tevoorschijn komen. Ook Portomarín doet denken aan een verdwenen Atlantis. Bekijk de fotoreportage hier.

Een oude begraafplaats is boven water gekomen bij Portomarín. Foto Samuel Aranda

De stuwmeren zijn gemiddeld voor slechts 37 procent gevuld. Ze liggen als halflege badkuipen in het Spaanse land. Hoge bruggen als die over het meer bij Portomarín lijken inmiddels een symptoom van grootheidswaanzin - in de diepte is slechts een klein waterstroompje zichtbaar.

Maar de burgemeester van Portomarín, Juan Serrano, heeft begrepen dat het herrezen dorp toeristen kan trekken. Hij heeft op de bodem van het stuwmeer informatieborden en foto's van het oude dorp laten plaatsen. Op verplaatsbare betonnen zuilen, dat wel - het is duidelijk geworden dat niets meer voor de eeuwigheid is. 'Dompel je onder in ons verleden', is de bijbehorende leus. 'Eerst zagen de toeristen stenen, maar die zeggen niets', zegt Serrano. 'Nu kunnen ze zien hoeveel we verloren hebben. Het is waar dat het nieuwe dorp niet lelijk is, maar het andere had ook zijn charme.'

Aantrekkelijk duo

Het oude en het nieuwe Portomarín vormen een aantrekkelijk duo. Het nieuwe heeft niet het zielloze dat veel herbouwde dorpen kenmerkt. De straten worden omzoomd door elegante zuilengalerijen, met de verplaatste kerk als vanzelfsprekend middelpunt. In de zuilengangen gaan tientallen bars, restaurants, herbergen, supermarkten en souvenirwinkels schuil - Portomarín is een doorgangsplaats voor pelgrims naar Santiago.

Daarbovenop komen nu de toeristen die het oude Portomarín willen zien. 'Er komen hier meer mensen dan ooit', beweert burgemeester Serrano. 'Het stuwmeer was vooral interessant voor watersporters. Nu komen er hele families. Ze bezoeken restaurants of picknicken bij de rivier. Er is een nieuw soort toerisme op gang gekomen: het toerisme van de droogte.'

Juan Serrano, burgemeester van Portomarín Foto Samuel Aranda
Foto de Volkskrant

Sinds Serrano ruchtbaarheid gaf aan de herrijzenis van het oude dorp, wordt hij gebeld vanuit dorpen in alle uithoeken van het land. 'Overal willen ze dit idee kopiëren', zegt hij.

Geen land in Europa heeft zo veel stuwmeren als Spanje. Ze werden op grote schaal aangelegd tijdens het bewind van Franco, die meende dat 'deze grote nationale hydraulische werken het landschap verfraaien en het vloeibare goud creëren dat de basis vormt voor onze onafhankelijkheid'. Aan het begin van de dictatuur streefde hij ernaar dat Spanje zelfvoorzienend zou zijn.

Bij de aanleg van al die stuwmeren is niet veel acht geslagen op historisch erfgoed. Kerken en paleizen werden overdekt door dat vloeibare goud van Franco. Pas nu de droogte heerst, komen ze weer aan het licht. In de buurt van Málaga doken ruim dertig Visigotische graftomben op. Nabij Palencia kwam een romaanse kerk gewijd aan de Heilige Eugenia boven water ¿ kunsthistorici verheugden zich over de vergeten kapitelen die ze aantroffen. En uit een stuwmeer in de binnenlanden bij Guadalajara rees zelfs een koninklijk paleis annex kuuroord op: de Real Sitio de la Isabela, gebouwd in 1826 door koning Ferdinand VII, genoemd naar diens tweede echtgenote.

In Portomarín twijfelt niemand eraan dat klimaatverandering de oorzaak is van de lage waterstand. 'Het komt door de emissies in de atmosfeer dat het nu warmer en droger is', zegt oud-bewoner Adriano López. 'Het is onze eigen schuld.'

Grastekort

Burgemeester Serrano, een conservatief van de Partido Popular, heeft het klimaat zien veranderen. 'Vroeger waren er duidelijke seizoenen. In de winter regende het onafgebroken. Elk jaar stond het water in het stuwmeer tot boven aan de brug, een meter of twintig hoog. Dat komt al jaren niet meer voor. Galicië zal Galicië niet meer zijn, als het zo doorgaat.'

In de Spaanse kranten en de journaals neemt de verdorring elke dag een andere vorm aan. De druivenoogst valt tegen, er is een grastekort voor het vee, de bossen staan in brand. En de elektriciteitsprijs is uitzonderlijk hoog, doordat de waterkrachtcentrales bij de stuwmeren stilstaan. Niet de landen met olie, maar die met water zullen de rijke landen van de toekomst zijn, denkt Serrano. 'Voor olie zijn we bezig alternatieven te vinden. Maar zonder water zullen we nooit kunnen. Zonder water is er geen leven.'

De brug over het stuwmeer Foto Hollandse Hoogte / Laif
Meer over