In dit gebied beheren boer en burger samen hún natuur

Uniek in Nederland: een nieuw natuurgebied valt straks niet onder een grote instelling als Staatsbosbeheer. Natuurminnende burgers en boeren gingen praten en kochten het terrein. 'Zo krijg je meer betrokkenheid.'

Een vrijwilliger van de vogelbescherming loopt donderdag in de Binnenveldse Hooilanden voor een boer it en zet stokken bij gevonden nesten. De boer werkt daar omheen.Beeld Marcel van den Bergh

'Dit wordt óns natuurgebied', zegt boerenvertegenwoordiger Reijer Jochemsen, wijzend naar een kaart van de Binnenveldse Hooilanden. Zoals hij het zegt, klinkt het bijna liefkozend. En de natuur mag dan van iedereen zijn, in dit geval is het woordje 'ons' op zijn plaats.

Voor de Binnenveldse Hooilanden slaan boeren en burgers, voor het eerst in Nederland, de handen ineen om samen een natuurgebied aan te kopen en te gaan beheren. Dat mag je best uniek noemen, zegt Rob Janmaat, die het woord voert namens de burgers. 'Het was voor alle partijen wel even wennen.'

Het gebied waar ze het over hebben ligt tussen Wageningen en Veenendaal: een langwerpige lap grond met drassige weilanden, doorsneden door kaarsrechte sloten die afwateren in het riviertje de Grift. De Binnenveldse Hooilanden zijn een oud veengebied waar eeuwen geleden turf werd gewonnen. Het is in de vorige eeuw in cultuur gebracht, eerst als hooiland, later als weidegrond.

Dat gaat veranderen, want Gelderland heeft hier 300 hectare nieuwe natuur gepland. Via het opkopen en uitruilen van gronden heeft de provincie zelf 100 hectare verworven, met dat doel. Voorheen was de standaardprocedure in zulke gevallen dat de grond werd overgedragen aan een grote natuurbeheerder als Staatsbosbeheer.

Daar stak de Vereniging Gelijkberechtiging Grondbezitters (VGG), een club van particuliere landeigenaren, een stokje voor. De VGG spande in 2009 bij de Europese Commissie een procedure aan om gelijkberechtiging te eisen voor particuliere landeigenaren bij de overdracht van gronden in overheidsbezit. Met succes. Sinds 2014 moeten overheden natuurgronden in de openbare verkoop doen.

Een van de nieuwe terreinen waarvoor dat gold waren de Binnenveldse Hooilanden. Boeren in en rond het gebied zagen hun kans en meldden zich als gegadigde om het gebied onder agrarisch natuurbeheer te brengen. Een club van natuurminnende burgers, verenigd in Mooi Wageningen, kreeg er lucht van en klopte bij de provincie aan met een eigen plan.

Keukentafel

Een patstelling dreigde, zegt de Gelderse gedeputeerde Jan Jacob van Dijk, die moest kiezen maar dat eigenlijk niet wilde. 'Ik vroeg: hebben jullie al eens met elkaar gepraat? Nee, was het antwoord. Dat zou ik dan toch maar eens gaan doen, zei ik.'

'We zijn begonnen met keukentafelgesprekken bij een van de boeren thuis', vertelt Janmaat, oud-Statenlid voor GroenLinks, tegenwoordig eigenaar van een communicatiebureau over natuur (de Lynx). Aanvankelijk was het vooral aftasten. Want de tegenstellingen waren groot.

De natuurminnende burgers wilden het liefst zo'n beetje het hele gebied afgraven om de oorspronkelijke blauwgraslanden en trilvenen terug te brengen, bevolkt door otters en watersnippen. Dit is een bijzonder gebied, zegt Janmaat. 'Het water uit de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug komt hier samen. Dit was ooit één orchideeënzee.'

Daar dachten de boeren anders over, zegt Jochemsen. Hij is zelf geen boer, zijn opa en vader zijn dat wel. 'Boeren zijn decennialang bezig geweest dit land in cultuur te brengen. En dan komt er iemand die zegt dat het allemaal niks waard is. Dat doet pijn.' De boeren wilden kruidenrijke graslanden aanleggen en aan weidevogelbeheer doen, gecombineerd met agrarisch gebruik. 'Niet te veel veranderen.'

Gaandeweg groeide het vertrouwen. 'Vooral als we het hadden over de geschiedenis van het gebied waren de gesprekken geanimeerd', zegt Janmaat. Uit onderzoek bleek dat de potentiële natuurwaarde van de Binnenveldse Hooilanden nog groter was dan vooraf gedacht. Wat de mogelijkheden voor boeren om actief te zijn verder verkleinde.

Uiteindelijk vonden de twee partijen elkaar in een plan waarin het grootste deel van de Binnenveldse Hooilanden natuurgebied wordt, met op een paar plekken de mogelijkheid om wat koeien en schapen te laten grazen. Niet iedereen uit zijn achterban staat te juichen, geeft Jochemsen toe. Maar de boeren hopen een centje bij te kunnen verdienen met natuurbeheer.

In de plannen die nu aan de muur hangen krijgen de Binnenveldse Hooilanden iets van hun oude gezicht terug. Tussen moerassen en blauwgraslanden kronkelen veenstroompjes. De Kromme Eem, een historische beek, wordt hersteld. Fiets- en wandelpaden ontsluiten het gebied, langs de Grift grazen koeien.

Vuistregel

Voor Staatsbosbeheer, dat zelf 140 hectare in het gebied bezat en de grond van de provincie er graag had bij gekregen, was het wel even slikken dat anderen het voortouw namen, zegt woordvoerder Imke de Boer. Maar hij benadrukt de positieve kant van het verhaal. 'Wat ik er mooi aan vind is dat op deze manier ook de burger een plek krijgt in het beheer en eigendom van de natuur. Daardoor krijg je meer betrokkenheid.'

Gedeputeerde Van Dijk ziet alleen maar voordelen. 'Waarom zouden particulieren natuur niet net zo goed kunnen beheren als de grote terreinbeheerders? Op oude landgoederen waren landbouw en natuur met elkaar verbonden. Ik zou het interessant vinden als die verbinding weer tot stand zou worden gebracht.'

Eind maart werd door alle partijen een samenwerkingsovereenkomst getekend. Wat de prijs is die de nieuwe eigenaren moeten gaan betalen voor hun grond is nog onduidelijk. Vuistregel is dat de provincie natuurgronden verkoopt voor 5 tot 35 procent van de agrarische waarde. Janmaat rekent op een investering van rond de 7 ton.

Dat geld moet worden opgebracht door leningen, subsidies en het uitschrijven van certificaten voor burgers die zo een aandeel in het gebied kunnen krijgen. Dat moet voor zo veel mogelijk mensen bereikbaar zijn. 'Wij denken aan certificaten voor 1.000 euro.'

Het mooie is, zegt Van Dijk, dat als je ergens een natuurgebied plant er altijd wel iets mee is. Hier niet. 'Geen inloopavonden met boze boeren. Geen gedoe. Iedereen is enthousiast. Wat wil je dan nog meer?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden