IN DIENST VAN HET VADERLAND

'VOOR de generatie Tiraspolianen die het honderdjarig jubileum zullen vieren van de Grote Socialistische Oktoberrevolutie. Te openen op 7 november 2017.' Wat zou ik graag een schroevedraaier grijpen om in de nis achter de koperen plaat te kijken welke verrassing de communisten van 1967 het nageslacht bereid hebben....

HELLA ROTTENBERG

Helemaal uitsluiten dat op 7 november 2017 op het centrale plein van Tiraspol een bijzondere plechtigheid plaatsvindt, mogen we niet. Terwijl elders in de voormalige Sovjet-Unie het communisme geruisloos verdween, klampten Russische separatisten op de linkeroever van de Moldavische rivier de Dnestr zich vast aan de oude orde.

Ze creëerden een reservaat, compleet met achttien ministeries, een leger, veiligheidsdienst, politie, douane, rechterlijke macht, parlement, radio en televisie. Deze nuttige instellingen bevredigen de ambities van velen, die zich in overeenstemming met hun positie dan ook tooien met de titel van minister, voorzitter of generaal.

Het mini-republiekje van 700 duizend inwoners mag zich zelfs verheugen in een eigen bankbiljet, dat het communisme en het nationalisme probleemloos verenigt. Het is een fröbel-werkje: de uit roulatie genomen Leninroebel beplakt met een zegel waarop de 18-de eeuwse Russische legeraanvoerder Soevorov, stichter van voorpost Tiraspol, staat afgebeeld.

Tussen Moldavie en het separatistische Transdnestrië wordt al twee jaar geen schot gelost, en nieuwe vijandelijkheden worden niet verwacht, maar Tiraspol lijkt volledig gemobiliseerd. Het duizelt me van de vele en gevarieerde uniformen.

Zwarte, blauwe, gevlekte, groene. Insignes met de Russische vlag, een panter, de monarchistische driekleur, een hamer en sikkel, het separatistische oranje en groen. Daar tussendoor bewegen zich civiele ordebewakers uit de Sovjet-tijd, herkenbaar aan de rode band om hun mouw, en folkloristisch geklede Kozakken.

Een op de drie mannen in Tiraspol werkt voor een gewapende macht. 'De fabrieken staan zowat stil', legt Sasja, een handelaar in tweedehands BMW's die goede maatjes is met militairen en politici van verschillende pluimage, me uit. 'De enigen die loon betalen, zijn het Russische garnizoen en de lokale legertjes.'

Sasja doet me de verhoudingen uit de doeken tussen het in Moldavië achtergebleven Russische leger, de plaatselijke autoriteiten en de misdaadsyndicaten in Transdnestrië. Zijn verhaal komt erop neer dat de regeerders roverhoofdmannen zijn en dat dappere Russische militairen de Augiusstal proberen schoon te vegen.

Die dag dient voor de rechtbank de zaak van president Smirnov versus kolonel Bergman. De kolonel heeft Smirnov ervan beticht vijf miljoen dollar op een Oostenrijkse bankrekening te hebben staan, en nu eist Smirnov de bewijzen.

Op de zitting sissen bejaarde vrouwen kwaadaardig naar elkaar. Als hun rumoer de woorden van de advocaten overstemt, laat de rechter er een paar uit de zaal verwijderen. Veel stiller wordt het niet. Ze zetten hun geruzie op de gang voort.

Een nerveuze Bergman weigert zijn kroongetuige te noemen, uit vrees dat deze zal worden geliquideerd. Bij het verlaten van het gebouw storten oudjes die op de stoep staan een regen van verwensingen over hem uit. 'Vuile jood, donder op naar Israel'. En als variant: 'Besnedene, waar bemoei je je mee.'

In zijn legerjeep scheurt hij weg. Terug in zijn kantoor zet de Eliott Ness van Tiraspol zijn strijd voort. Burgers en mannen in uniform wachten tot Bergman hen ontvangt. Ze komen met klachten over de politici, vragen om bescherming of bieden hun diensten aan.

Bergman trekt uit zijn brandkast een stapel papier. Met een driftige klap legt hij een namenlijst voor mijn neus. Van de hoogwaardigheidsbekleders die op de lijst figureren, is de vice-president van Transdnestrië recordhouder. Legaal heeft hij in bezit: twee kalasjnikovs, drie pistolen en een karabijn.

De Dnestr-republiek heeft de gedaante aangenomen van uitvalsbasis van de Russische reactie en toevluchtsoord voor gespuis, meent Bergman. Ze is een paradijs voor illegale transacties, variërend van wapens tot valse paspoorten. Hij verdenkt de minister van Veiligheid ervan horden fascisten, huurlingen en criminelen asiel te verlenen en van een verse identiteit te voorzien.

De minister heet Vadim Sjevtsov, althans tegenwoordig, en is bereid met me te praten als ik zeg van Bergman het een en ander over hem te hebben vernomen. 'Bergman is schizofreen', meldt hij alvast door de telefoon. Een beleefde jongeman in spijkerbroek, die een pistool losjes aan zijn heup draagt, brengt me naar hem toe. Met het naderen van de werkkamer neemt de dichtheid van mannen met machinepistolen toe.

In september 1991 ontvluchtte de ministergeneraal als Vladimir Antoefejev het juist onafhankelijk geworden Riga. Hij moest daar weg omdat hij als Russische politieman actief was geweest in wat hij noemt 'de beweging tegen het Letse nationaal-fascisme'. Vanuit een schuilplaats, zo vertelt hij, belde hij Tiraspol en vroeg of men zijn diensten kon gebruiken bij het verdedigen van de Russische belangen tegen Moldavië. Dat was het geval. Hij nam een nieuwe naam aan en toog aan het werk.

'De smeerlappen die ik gevangen zette in Riga, rijden nu in dure auto's rond, en ik word gezocht als misdadiger', klaagt hij. 'We worden zwart gemaakt, niet omdat we bandieten zijn, maar omdat we niet passen in de geopolitieke plannen van Moldavië en het Westen.'

Ons gesprek wordt onderbroken door de telefoon. Antoefejev, alias Sjevtsov, weert het verzoek van het Rode Kruis in Genève af om Moldavische ter dood veroordeelden in de gevangenis van Tiraspol te mogen bezoeken. 'Ik wil het eerst de betrokkenen vragen', antwoordt hij, 'want het is mijn taak ze te beschermen tegen ongewenste aandacht.'

De wrijving tussen het Russische garnizoen en de separatisten is volgens hem niet het gevolg van morele of politieke verschillen, maar een conflict om eigendom. 'Wij vinden dat alles wat zich op het grondgebied van Transdnestrië bevindt aan wapens, onroerend goed en defensiematerieel, aan het volk behoort. Het Russische leger moet alles aan ons overdragen.'

Onlangs boekte Bergman een succesje toen de top van het Dnestr-bataljon naar hem overliep. Het Dnestr-bataljon is de elite-eenheid van Sjevtsov, ver buiten Tiraspol en omstreken berucht. Dnestr-commando's vochten in Abchazië, en hielpen in oktober Roetskoj bij zijn opstand tegen Jeltsin.

Sergej en Valera, twintigers met een fors postuur, zitten nu duimen te draaien in het Russische garnizoensgebouw. Beiden zijn beroepsmilitair; na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie vonden ze werk bij de stoottroepen van de separatisten.

Van de mooie beloften die Sjevtsov deed - 'jullie krijgen allemaal een eigen woning en een hoog loon' - kwam echter niets terecht. De sfeer in het Dnestr-bataljon beviel hun steeds minder. Sergej: 'We wilden misdadigers aanpakken, maar we werden als bewakers gestuurd naar ondernemingen die nauwe banden hadden met de regeringsleden.' En toen ze eindelijk 'Stas', mafia-koning van Tiraspol, in zijn kraag hadden gevat, duurde hun tevredenheid maar kort. De volgende dag was Stas op vrije voeten.

Gefrustreerd wachten Sergej en Valera in Bergmans kale dienstvertrekken op een opdracht. Hun handen jeuken om de misdaad grondig uit te roeien, maar zodra ze in actie komen, worden ze beticht van het terroriseren van brave burgers.

Er komt een melding van een aanslag binnen. In het portiek van de procureur is een bom ontploft. Er zijn doden en gewonden. De plek des onheils is afgezet door gemaskerde en zwaar bewapende commando's van Sjevtsov. Enkele uren later beschuldigt radio-Tiraspol kolonel Bergman van de terreurdaad. Hij roept de overlopers van het Dnestr-bataljon bij zich. 'Erop af', beveelt hij. 'Biedt jezelf als lijfwacht van de procureur aan.' Verheugd springen Sergej en Valera in de houding.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden