Reportage Bijzondere vrouwen uit de geschiedenis

In deze geschiedenisles bestonden er ook voor Aletta Jacobs al bijzondere vrouwen

De leerlingen van het Alberdingk Thijm College leren over bijzondere vrouwen uit de geschiedenis. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Terwijl een commissie probeert de Canon van Nederland diverser te maken, nemen sommige scholen de geschiedenisles zelf onder handen. Zoals het Alberdingk Thijm College, dat meer aandacht geeft aan vrouwen.

Vraag de 5-vwo-leerlingen van het Hilversumse Alberdingk Thijm College welke historische vrouwen ze kennen en je hoort hun hersens bijna kraken. Jeanne d’Arc natuurlijk, Mona Lisa, en ‘oh my god’ Anne Frank niet te vergeten. ‘En die ene van de Franse revolutie’, hint Jesper, ‘met die blote tieten’. Pien scrolt door de lesstof. ‘Marianne de vrijheidsgodin bedoel je?’

Toch zijn ook vrouwen die in de meeste geschiedenisboekjes niet voorkomen in dit klaslokaal bekend. Zakenvrouw Khadija bijvoorbeeld, de eerste bekeerlinge van profeet Mohammed. Ze trouwde als 40-jarige met de toen 25-jarige profeet en financierde zijn missies. ‘Zonder haar was Mohammed nooit zover gekomen’, zegt Lucas.

Die kennis haalt hij uit de zogenoemde F-site-methode die geschiedenisdocent Caitlin Schouten doceert. Die F staat voor feminisme. De site is een onlinedatabase waarin docenten bij elk tijdvak in het curriculum, van jagers en verzamelaars tot de tijd van televisie en computers, aanvullend lesmateriaal kunnen vinden over bijzondere vrouwen.

Hoewel vrouwen altijd de helft van de wereldbevolking hebben uitgemaakt, leren we nauwelijks iets over hun geschiedenis, zegt Agnes Cremers van F-site. Het bewijs daarvoor ziet ze uitgedrukt in de Canon van Nederland: daarin komen 17 mannen voor tegenover 3 vrouwen. ‘De eerste die wordt genoemd is Aletta Jacobs, alsof daarvoor geen vrouwen bestonden.’

De Canon is in 2006 opgesteld als spoorboekje voor geschiedenislessen op het basis- en voortgezet onderwijs. Aan de hand van vijftig historische figuren, plekken en gebeurtenissen vat deze de geschiedenis samen van 3000 jaar voor Christus tot nu. De afwezigheid van vrouwen in die Canon werd vorig jaar al politiek ter discussie gesteld door D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. Het lijkt, zei hij, ‘alsof we wat vrouwen betreft in het alfabet bij de a zijn blijven steken: Aletta Jacobs, Annie M.G. Schmidt, Anne Frank.’

Onderwijsminister Ingrid van ­Engelshoven (D66) noemde het aantal vrouwelijke heldinnen inderdaad ‘magertjes’ en zei bij een herziening van de Canon bereid te zijn om te kijken of een ‘meer divers gezicht’ van de geschiedenis kon worden gegeven.

Politieke speelbal

Dit jaar buigt de canoncommissie onder leiding van historicus James Kennedy zich over die taak. De opdracht die zij meekreeg van de D66-politica: evenwichtig aandacht besteden aan de verhalen en perspectieven van verschillende groepen in de samenleving en de schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis voldoende aan bod laten komen.

Het riep veel discussie op. Geschiedenis is geen politieke speelbal. Straks pleit de SP voor meer onderwijs over Domela Nieuwenhuis of Forum voor Democratie voor meer nadruk op het boreale tijdperk, vreesden critici. ‘De geschiedenis is niet een democratie waar alle stemmen even luid gehoord moeten worden’, betoogde Geerten Waling onlangs in de Volkskrant. Volgens de historicus is de geschiedenis te veel het domein geworden van activisten.

Op de achtergrond de poster die Amerikaanse vrouwen moest werven voor fabrieksarbeid tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

‘Het is wel interessant’, zegt Cremers. ‘Als een publiek debat gaande is over geschiedenis, zegt vooral de oude mannelijke garde dat het objectief moet zijn. Maar geschiedschrijving gebeurt altijd vanuit de huidige tijdgeest.’ De historica is überhaupt niet zo gecharmeerd van de Canon als een wedstrijd wie de belangrijkste was in de politiek-militair gerichte geschiedenis. Daarin staan vrouwen en minderheden immers vrijwel direct buitenspel: ze hadden nu eenmaal weinig openbare functies en de geschiedenis werd vaak geschreven door mannen.

Els Kloek, auteur van het naslagwerk 1001 vrouwen, was lid van de commissie die in 2006 de Canon samenstelde. In die rol is ze als historicus te werk gaan, niet per se als voorvechter van de vrouwen. ‘Als je moet kiezen tussen Willem van Oranje en Kenau (de verzetsstrijder die Haarlem zou hebben verdedigd tegen de Spanjaarden, red.) om de Tachtigjarige Oorlog te onderwijzen, kies ik Willem van Oranje, die was gewoon belangrijker.’

Kloek staat nog altijd achter de Canon. Want hij is er om een beeld te geven van de Nederlandse geschiedenis, niet om genoegdoening te geven aan iedereen die ooit werd achtergesteld. ‘De geschiedenis is niet bedoeld als reservoir waaruit je kunt putten om je actiepunten en klaagzangen te voeden’, zegt de historicus. ‘Er is zo oneindig veel onrecht in de samenleving. Als je daar wat aan wilt doen, heeft het geen zin om te proberen het verleden recht te zetten, dat ligt al achter ons.’ Wel zouden haar opvolgers kunnen overwegen om ‘de Hollandse huisvrouw’ als historisch fenomeen in de Canon op te nemen, oppert Kloek. 

‘Geen heldenverhalen’

Aan de scheve man-vrouwverhoudingen van vroeger verander je niks, en daar is het Cremers ook niet om te doen. ‘Ik hoef geen heldenverhalen over hoe geweldig en machtig vrouwen waren, ik wil dat duidelijk is dát ze er waren. Geen gelijke geschiedenis, maar een volledige geschiedenis. Als vrouwen die machtsposities niet hadden, wat deden ze dan wel?’

Ze trouwden bijvoorbeeld met de Frankische koning Clovis om hem vervolgens te bekeren tot het katholieke geloof, vertelt docent Schouten haar vijfdeklassers. En dat maakte koningin Clothilde essentieel voor de verspreiding van het christendom over Europa. ‘Waarom denken jullie dat in de geschiedenis toch nauwelijks over Clothilde en Khadija wordt gesproken?’ wil ze van de klas weten. ‘Omdat ze alleen maar een middel waren om het doel te bereiken’, gokt Jet. ‘Uiteindelijk deed de man het.’

Jesper vindt het wel jammer dat er zo weinig over vrouwen in zijn gewone lesboek staat. ‘Het maakt het voor vrouwen vandaag de dag denk ik moeilijker om zichzelf voor te stellen op hoge posities.’ Toch ziet hij er ook een voordeel in: ‘Als er wel een keer een vrouw voorbijkomt, kun je die voor een toets makkelijk onthouden. Dat is gewoon de enige vrouwennaam.’

De 5-vwo leerlingen van het Alberdingk Thijm College. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden