Column

In democratie moet iedereen beetje water bij de wijn doen

Op mijn vorige column (O&D, 12 november) kreeg ik veel reacties. Ik verdedigde de stelling dat de meeste leidende politici wel degelijk een groot verhaal hebben, maar dat het zicht daarop je al snel wordt ontnomen als compromissen worden gesloten en tussen droom en daad wetten in de weg blijken te staan en praktische bezwaren.

Alexander Pechtold (D66) in debat met Premier Mark Rutte (VVD) over de belastingherziening. Beeld anp
Alexander Pechtold (D66) in debat met Premier Mark Rutte (VVD) over de belastingherziening.Beeld anp

Coen Brummer stuurde me zijn boekje Vuile Handen, waarin hij politieke denkers interviewt die de politiek in gingen. Zo kijkt Michael Ignatieff terug op zijn eigen periode als leider van de Canadese liberale partij: 'Te veel mensen die over politiek schrijven en theoretiseren, missen voldoende inzicht in wat haalbaar is en wat niet. Ze missen een bepaald inzicht in de werking van instituties. Politieke ideeën moeten altijd worden gerealiseerd door middel van instituties (...) ik begreep er niets van. Ik begreep niet wat een politieke partij was. Ik begreep niet hoe sterk de Liberale Partij was veranderd in de loop der tijd. Ik begreep de vleugels binnen de partij niet. Alle partijen hebben verschillende groepen en vleugels. Alle partijen zijn coalities, zeker centrumpartijen (...) Die groepen bij elkaar houden is de uitdaging voor een centrumpartij.'

Een heel ander type reactie kwam van bijvoorbeeld Ester Naomi Perquin in de Volkskrant van 13 november: 'Ik wil merlot van politici, maar ik krijg ranja.' Ik vat dat kortheidshalve samen als: het zal allemaal best dat de democratie zo werkt, maar toch wil ik dat grote verhaal horen.

Het is te makkelijk om dat weg te zetten als gesputter van iemand die niet begrijpt of niet wil begrijpen hoe het werkt. De vraag is veeleer: hoe verdedig je een compromis? Gaat dat per se ten koste van je eigen verhaal?

Nee, niet per se. Om te beginnen, er zijn momenten genoeg, bijvoorbeeld in verkiezingscampagnes of in tijden van crisis, dat politici niet hoeven terug te vallen op gesloten compromissen maar voor hun eigen verhaal mogen en moeten staan; dat zijn evenzovele momenten dat je door de mand valt als dat verhaal er niet is.

Ook is het soms mogelijk het compromis zelf met een groot verhaal te onderbouwen ('dit is echt de beste manier om het probleem van de hypotheekrenteaftrek aan te pakken'), maar een geloofwaardigheidsprobleem ligt dan wel altijd op de loer, omdat je suggereert dat het compromis minstens zo goed is als je eigen overtuiging. En als de partijen die het compromis moeten sluiten verder van elkaar af staan, wordt het verzinnen van zo'n gemeenschappelijk verhaal snel moeilijker.

Een andere strategie is het compromis vooral als compromis te verdedigen en tegelijkertijd duidelijk te maken dat je niet hebt ingeleverd op je overtuiging ('We houden de hypotheekrenteaftrek in stand, maar ik vind nog steeds dat-ie afgeschaft moet worden'). Dan hou je je grote verhaal overeind, maar niet zonder risico.

De eerste keer dat je een compromis zo verdedigt, word je geprezen om je pragmatisme; de tweede keer met enige vraagtekens voorzichtig op je schouder geklopt voor het bereikte resultaat; maar bij een derde keer begint de goegemeente zich toch af te vragen waarom je steeds weer inlevert en wat je eigenlijk doet in die coalitie.

John Jansen van Galen blikte in zijn column in Het Parool afgelopen week alvast vooruit naar het afrondende debat rond het belastingplan. Hij voorspelt dat als daar toch nog een compromis uit rolt het vast zal worden afgedaan als 'gesteggel, een woord dat wij als kinderen gebruikten voor vals spelen bij bordspelletjes: stiekem klein bedrog, een beetje zielig eigenlijk'.

Het is een mooi voorbeeld. Rond de belastingherziening zijn er tal van grote verhalen mogelijk over hoe belastingen ingezet moeten worden voor vergroening, voor banengroei, voor gezinnen, voor nivellering. Allemaal grote verhalen die consistent verteld worden door mensen als Klaver, Pechtold, Buma en Roemer.

Kom dus straks als er na 'gesteggel' een pragmatisch compromis ligt niet aan met het verwijt dat het grote verhaal ontbreekt bij politici. Grote verhalen te over, maar geen enkel verhaal met een meerderheid in het parlement. Ook is voor geen enkel verhaal een links of rechts compromis te organiseren; altijd zijn er partijen van links en rechts nodig om de meerderheid te halen.

Het houtje-touwtjecompromis dat daar ongetwijfeld uit rolt zal dus in hoge mate pragmatisch zijn - in de wijde omtrek geen groot verhaal te ontwaren waarschijnlijk. Behalve dat ene, dat het in een democratie misschien per saldo geen gek idee is als iedereen een beetje water bij de wijn doet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden