In de zorg vraagt iedereen zich af: waar halen we 125 duizend extra werknemers vandaan?

Zorg om de zorg

De komende jaren zijn er tot wel 125 duizend extra werknemers nodig in de zorg. En die zijn er niet. Dus lijkt de enige oplossing het verhogen van de arbeidsproductiviteit en dat is nou net een teer punt.

Patiënten oefenen in het Wilhelmina Ziekenhuis in Assen met hun nieuwe heup en krijgen aanwijzingen voor thuis. Beeld Harry Cock

Zo erg als het nu is, heeft Kim Hooijmans het nog niet meegemaakt. Continu staan er vele vacatures open bij haar organisatie Axioncontinu, een grote zorginstelling in de regio Utrecht met 2.500 medewerkers, en als recruiter moet zij die zien te vervullen. Voorgaande jaren was er nog wel wat beweging op de arbeidsmarkt, waren er nog mensen op zoek naar een baan, maar nu 'is het minimaal, het aanbod is opgedroogd.' De grote concentratie zorginstellingen in Utrecht helpt niet mee.

De wervingsinitiatieven zijn vindingrijk en relatief succesvol: speciale zij-instroomopleidingen waar zelfs banketbakkers en conservatoriumstudenten zich voor hebben aangemeld, vlogs met bewoners, zelfs middelbare scholen komen langs met het oog op de lange termijn. Toch zit Hooijmans regelmatig met de handen in het haar.

Zij is daarin zeker niet alleen. Elke dag staan recruiters, afdelingshoofden en zorginstellingsdirecteuren voor de vraag: waar haal ik de mensen vandaan? 'Nooit eerder', zegt de Tilburgse arbeidsmarkthoogleraar Marc Vermeulen, 'is er zo'n uitdaging geweest op de arbeidsmarkt als nu in de zorg.' De komende jaren zijn er, waarschuwen de onheilspellende rapporten en spreadsheets van onderzoekers en ambtenaren, tot 125.000 mensen nodig in de zorg.

De strijd om nieuw personeel is ook een strijd tegen de demografie, de vergrijzing slaat hard toe. Meer mensen zijn oud en hebben zorg nodig, minder mensen zijn jong en kunnen zorg leveren. Een deel van die zorg wordt door mantelzorgers opgevangen: maar zodra iemand aan het mantelzorgen slaat, neemt het aantal uren die persoon in de zorg zou kunnen werken af.

'Veel van deze ellende hebben we over onszelf afgeroepen', zegt hoogleraar Vermeulen. 'De afgelopen 6 á 8 jaar is er een hele hap mbo-geschoold personeel wegbezuinigd. De opleidingen raakten veel stageplekken kwijt, en konden tegen aankomende leerlingen alleen maar zeggen: je moet vooral niet in de zorg gaan werken. De overheid gooide alles op slot, dat heeft bijgedragen aan deze puinhoop.'

'We hebben inderdaad een groot probleem', zegt ook Evedien Tukkers van Actiz, de branchevereniging van instellingen in de ouderenzorg. 'We hebben nu al 10.000 vacatures en daar komen er elke dag meer bij.' Maar het is niet zo, bezweert zij, dat de sector lijdzaam afwacht tot het onheil de zorg vermorzelt. Met werkgevers, werknemers, het ministerie en het onderwijs is een arbeidsmarktagenda 2023 afgesproken: opleidingen worden aangepast en verkort, voor zij-instromers wordt de rode loper uitgerold, veel mensen die de zorg hebben verlaten, moeten worden verleid weer terug te keren. Er is 72 miljoen euro beschikbaar; instellingen kunnen een wervingsplan indienen en daarmee aanspraak maken op een deel van de pot.

Patiënten oefenen in het Wilhelmina Ziekenhuis in Assen met hun nieuwe heup en krijgen aanwijzingen voor thuis. Beeld Harry Cock

De zorg- en onderwijsinstellingen trekken samen op, zegt Tukkers van Actiz. Er is bijna geen zorginstelling meer te vinden die niet in huis een opleiding aanbiedt. Enthousiaste personeelsleden functioneren daarbij als ambassadeurs: zij moeten vrienden, kennissen en familie overhalen ook een baan in de zorg te overwegen, zij treden op op informatiebijeenkomsten, in vacatures op de website, in video's waarin ze samen met de ouderen die zij verzorgen vertellen hoe bijzonder het werken in de zorg is.

Toch los je daar ook niet de problemen mee op, denkt Carel van den Bergh van verpleegkundigenvakbond Nu'91. Niet dat hij de panklare oplossing heeft. 'Wie het ei van Columbus heeft, mag nu opstaan.' Een deel van de oplossing, zegt hij, zal toch ook via de cao-onderhandelingstafel moeten verlopen. 'Wat wij dagelijks doen is aansturen op betere arbeidsvoorwaarden. Met een dubbel modaal inkomen, waarmee je een hypotheek kunt afsluiten en je gezin kunt onderhouden, dan wil je misschien wel in de zorg werken.' Dat zou ook meer mannen moeten overtuigen in de zorg aan de slag te gaan. 'Wij streven naar een 50/50-verdeling.'

Dat is allemaal prachtig hoor, vindt socioloog Vermeulen, maar ook daarmee komen we er niet. 'We moeten naar een vrij radicale discussie over de inzet van technologie in de zorg.' De zorg zit gevangen in de economische wet van Baumol, zegt Vermeulen. Die stelt dat de stijging van de arbeidsproductiviteit de loonkosten bepaalt. In de industrie stijgt die productiviteit veel harder dan in sectoren als de zorg, het onderwijs of bij de politie. 'Als we met dezelfde hoeveelheid arbeid als 80 jaar geleden auto's zouden maken, reden we allemaal in een auto met een maserati-tarief.' Punt is: houd je de lonen laag in de zorg omdat de productiviteit niet meestijgt, dan 'trek je de markt leeg'. Maar stuw je de lonen op, dan rijzen de zorgkosten (die voor zo'n 70 procent uit loonkosten bestaan) de pan uit.

De afgelopen jaren had daarom anticyclisch moeten worden gehandeld, vindt Vermeulen. 'Er is niet geïnvesteerd in technologie, het gevolg van kortzichtigheid bij beleidsmakers. Als je dat moet doen in een krappe arbeidsmarkt, ben je te laat.'

Toch moet het alsnog. De huidige ramingen gaan uit constante technologie, waarbij de verhouding tussen vraag en aanbod min of meer constant blijft, zegt Vermeulen. 'Het zou erg interessant zijn om modellen te bekijken waarbij je die constantheid loslaat, waarbij je de inzet van slimme technologie meeneemt. Dan kom je misschien tot een heel ander beeld.' Daar zal, benadrukt hij, de zorg niet slechter of onpersoonlijker van worden. 'Het is een populistisch misverstand dat meer handen aan het bed altijd beter is.'

Een gevoelig pleidooi, beseft Vermeulen. 'Een gesprek over arbeidsproductiviteit in de publieke sector loopt vaak net zo slecht af als een gesprek over veilig vrijen tijdens het kerstdiner.'

Verkeerd beeld

De personeelsproblemen zijn het grootst in de ouderenzorg en in de wijkverpleging. Niet toevallig de sectoren die het slechtste imago hebben. Verpleegkundige Margriet van Iersel doceert en doet onderzoek aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze ondervroeg eerstejaars studenten verpleegkunde door het hele land en ontdekte dat slechts vijf procent stage wilde lopen in de wijkverpleging, de verpleeghuizen scoren nog slechter.

Van Iersel: 'Verreweg de meeste studenten willen in het ziekenhuis werken. Als je 18 bent, dan weet je nog niet zo veel. Dat pakt in dit geval voor de ziekenhuizen gunstig uit. Google 'verpleegkundige' en je ziet iemand in een wit pak in een ziekenhuis. Mede door de tv-series is dat het dominante beeld van de verpleegkundige.'

Terwijl, zegt Van Iersel, de verpleegkundige in de wijk veel autonomer kan handelen, en een veel gevarieerdere zorgvraag op het bordje krijgt. De verpleegkundige opleiding in Amsterdam is inmiddels aangepast met meer aandacht voor het werk in de wijk en in de ouderenzorg: het moet de nieuwe studenten verleiden eerder een keuze voor een carrière buiten het ziekenhuis.

Verbeteringen: in een eerdere versie van dit artikel stond dat er de komende jaren 190 duizend extra werknemers nodig zijn. Brancheorganisatie Actiz gaat echter uit van 125 duizend extra werknemers.

En in een eerdere versie van dit artikel stond dat de afgelopen jaren procyclisch gehandeldeld had moet worden. Hier werd anticyclisch bedoeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.