In de sloppenwijk voelen ze zich een ebola-dumpplek

De ebola-epidemie grijpt vooral in het straatarme Liberia om zich heen. Voor het eerst heeft het virus ook de grote stad bereikt. De overheid hoopt met draconische maatregelen een doemscenario te voorkomen. Lukt dat nog?

Ben van Raaij
null Beeld getty
Beeld getty

Politiekogels, traangas en prikkeldraadversperringen: Liberia groeide deze week uit tot de frontlijn van de internationale strijd tegen het dodelijke ebolavirus, dat zich hier voor het eerst ook in een grote stad heeft genesteld. Met draconische quarantainemaatregelen en fel verzet van de bevolking is het of de dagen van de middeleeuwse pest zijn teruggekeerd.

Woensdag kwam het in de hoofdstad Monrovia tot ernstige ongeregeldheden tussen bewoners van de krottenwijk West Point en politie- en legereenheden die de op een schiereiland gelegen slum 's ochtends hermetisch hadden afgesloten. De politie vuurde kogels en traangas af en er vielen vier gewonden. De mensen waren boos omdat ze door de blokkade niet meer naar de markt of hun werk konden.

Hoewel het donderdag relatief rustig was, blijft de situatie in West Point explosief, onder meer door de sterk gestegen voedselprijzen in de wijk: zo verdrievoudigde de prijs van een kopje rijst van 30 naar 90 cent. De autoriteiten distribueerden gisteren rijst en drinkwater. Het crematorium van Monrovia meldde intussen dat het de dagelijkse stroom van vele tientallen ebolaslachtoffers niet meer aankan.

null Beeld getty
Beeld getty

Escalatie

De escalatie begon vorig weekend toen een net geopend ebolakliniekje door woedende bewoners uit West Point werd overvallen. Ze waren bang dat de overheid van hun wijk een dumpplek voor zieken had gemaakt. Bij de rellen ontsnapten 17 patiënten en gingen plunderaars er met bebloede lakens en matrassen vandoor, het virus zo verder in de wijk verspreidend.

De regering reageerde dinsdagavond door de noodtoestand en een avondklok af te kondigen, en West Point en een naburige stad onder volledige quarantaine te plaatsen. Elders in het land zijn hele streken van de buitenwereld afgesloten, net als in de buurlanden Guinee en Sierra Leone.

Het mag allemaal niet baten. Het ebolavirus, waartegen alleen nog een experimenteel vaccin bestaat, heeft sinds de uitbraak in Guinee vijf maanden geleden begon meer dan 1.350 levens geëist in Guinee, Sierra Leone, Liberia en Nigeria, meer dan bij alle vorige uitbraken samen. De ziekte grijpt vooral in Liberia om zich heen, met bijna 600 doden. Het aantal besmettingen stijgt er het snelst en de maatregelen zijn het strengst.

Fotograaf ook in pak

Met een koffer vol beschermende kleding vertrok de Amerikaanse fotograaf John Moore naar West Point, de door ebola zwaargetroffen sloppenwijk van de Liberiaanse hoofdstad Monrovia. Vierhonderd paar rubberhandschoenen, 24 sets van witte pakken, maskers en schoenbedekkers, tien beschermingsbrillen en een trits rubberlaarzen. Hij trekt op met teams die ebola-slachtoffers thuis ophalen voor een begrafenis. 'Toen we bij het huis van de overleden vrouw kwamen om haar lichaam te desinfecteren (foto boven) heb ik de familie verteld hoezeer ik met hen meeleefde en hen gevraagd of ik foto's mocht maken om de buitenwereld te laten zien wat er in Liberia gebeurt. Dat vonden ze goed. Sommige buren wilden niet op de foto en dat heb ik natuurlijk gerespecteerd.'

Bushmeat

Een belangrijke reden waarom het virus vooral in Liberia zo toeslaat, is de geografie, zegt Stephen Ellis van het Afrika Studie Centrum, die het land goed kent. De uitbraak begon in de regenwouden van het grensgebied van Guinee, Sierra Leone en Liberia, waar het eten van bushmeat (de infectiebron van het virus) wijdverbreid is. Het virus kon zich daarna via rondtrekkende handelaren verspreiden. Een andere route liep via een kruidengenezeres in Sierra Leone die patiënten trok met haar claim dat ze ebola kon genezen.

Bij gebrek aan een medicijn is de enige remedie het opsporen en isoleren van de zieken. Maar dat is in Liberia moeilijk door de houding van de bevolking. Niet alleen houden Liberianen vast aan funeste gebruiken (zoals het wassen van de doden), ook verkeren ze massaal in ontkenning, zegt Ellis. 'De overheid kan wel vertellen dat ebola een zeer besmettelijke ziekte is en zieken daarom in quarantaine moeten, maar dat geloven ze niet. Er bestaat een enorm wantrouwen tegen de staat.'

null Beeld getty
Beeld getty
null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Het leidt, geholpen door de Afrikaanse geruchtenmachine van 'Radio Trottoir', tot de wildste complottheorieën. Ebola heet een truc te zijn van president Ellen Johnson Sirleaf, die westerse donoren geld wil aftroggelen. Of erger, het virus is door boze buitenlandse machten naar Afrika gebracht, door westerse tovenaars of door de CIA, als biowapen. Deze paranoia leidde al tot aanvallen op hulpverleners van Artsen zonder Grenzen en het Rode Kruis.

'De mensen proberen de epidemie te begrijpen in de termen van hun eigen wereldbeeld', zegt Ellis. 'Je kunt ze wel met wetenschappelijke verklaringen tegemoet treden, maar dan zeggen ze toch: onze voorouders hebben altijd bushmeat gegeten en hun doden gewassen en die kenden geen ebola.'

President Johnson gaf dinsdag in een radiotoespraak de mensen de schuld. 'Wij hebben de uitbraak niet kunnen beheersen door hardnekkige ontkenningen, aloude begrafenisrituelen, het negeren van adviezen van hulpverleners en in de wind slaan van waarschuwingen van de overheid.'

Mislukte staat

Volgens critici kan de regering-Johnson beter naar zichzelf kijken. Liberia (in 1847 gesticht als thuisland voor vrijgelaten Amerikaanse slaven) is een mislukte staat die sinds een militaire coup in 1980 gebukt is gegaan onder decennia van dictatuur en twee burgeroorlogen, waarbij meer dan 250 duizend doden vielen. De overheid is incompetent en corrupt, en daar heeft de in 2005 democratisch gekozen Johnson maar weinig aan gedaan.

'De Liberiaanse overheid had geen enkel idee hoe ze op de ebola-epidemie moest reageren', zegt David Kaggwa, een Oegandese arts die voor de Wereldgezondsheidsorganisatie WHO in Monrovia werkt. 'Toen ze ontdekten waarmee ze te maken hadden, was de zaak al onbeheersbaar geworden.'

Amerikanen 'genezen' naar huis door vaccin

Een van de twee Amerikaanse missionarissen die in Liberia waren besmet met het ebolavirus, is donderdag uit een ziekenhuis in Atlanta, Georgia, ontslagen. De man, Kent Branly, werd er behandeld met het experimentele vaccin ZMapp en zou zijn hersteld. Mogelijk mag ook zijn collega, Nancy Writebol, naar huis. De twee werden begin augustus overgevlogen naar de VS. Woensdag werd bekend dat ook drie Afrikaanse artsen, een Nigeriaan en twee Liberianen, die met ZMapp werden behandeld, tekenen van herstel vertonen. De WHO gaf speciale toestemming voor het gebruik van het vaccin, dat nog nooit op mensen was getest. De voorraad is inmiddels op. Het duurt volgens de Amerikaanse fabrikant maanden om nieuwe doses aan te maken.

Internationale organisaties zitten intussen met de handen in het haar. De ebola-epidemie is volgens voorzitter Joanna Liu van Artsen zonder Grenzen een ramp waarvan we de ware omvang nog niet kennen. De WHO heeft een massale opschaling van haar hulpprogramma's aangekondigd, te meer daar de wankele gezondheidszorg in de getroffen landen totaal ineengestort is. Het Wereldvoedselprogramma van de VN denkt de komende drie maanden in de quarantainegebieden zeker een miljoen mensen hulp te moeten bieden.

Het baart experts vooral zorgen dat in de huidige epidemie het ebolavirus voor het eerst van het platteland is overgesprongen naar grote steden als Conakry en Monrovia. 'Alles wijst erop dat het virus zich sneller verspreidt omdat mensen hier dichter op elkaar leven', aldus Kaggwa van de WHO.

Het is een doemscenario in de toekomstverkenningen van westerse overheden: een dodelijke, onbehandelbare infectieziekte die uitbreekt in een van de overbevolkte megasteden van de derde wereld en overslaat naar het Westen. Het voorbeeld is de Spaanse griep van 1918, waaraan wereldwijd 50- tot 100 miljoen mensen stierven. En toen waren er minder grote steden dan nu.

null Beeld getty
Beeld getty

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden