analysebijstand

In de schulden door boodschappen van je moeder

Een bijstandsgerechtigde moet 7.000 euro aan de gemeente terugbetalen omdat haar moeder structureel haar boodschappen doet. Hoe kan dat gebeuren?

Het Gemeentehuis van de Wijdemeren.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Nederland is ziek’, twittert PVV-voorman Geert Wilders. ‘De overheid heeft dus helemaal niets geleerd van het Toeslagenschandaal. Als een moeder niet meer af en toe boodschappen mag doen voor een dochter in de #bijstand, dan leven we in een asociale dictatuur!’

Wilders refereert met zijn grieven aan een bijstandsgerechtigd inwoonster van de gemeente Wijdemeren. Zij stapte naar de rechter omdat de gemeente vindt dat ze ruim 7.000 euro moet terugbetalen aan boodschappen die haar moeder al jarenlang structureel voor haar doet. Het gaat om basale inkopen zoals wc-papier, brood, sla, vlees, koffie en eieren. De vrouw verloor het proces, en is de gemeente nu ruim 7.000 euro schuldig. Die heeft ze niet.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

De publicatie van haar relaas, op de website SchuldInfo.nl, veroorzaakt veel opschudding. Mag een bijstandsgerechtigde niet gewoon wat boodschappen aannemen van haar eigen moeder?

Nee, niet als dat structureel is, oordelen zowel de rechter als de Participatiewet en de Fraudewet uit 2012. Met die laatste wet stemde de PVV destijds in, net als VVD, CDA, GroenLinks, D66 en de ChristenUnie.

Al die voorschriften komen kort gezegd hierop neer: voor een bijstandsuitkering gelden strenge normen die al even streng worden gecontroleerd, en wie te veel krijgt moet dat terugbetalen. ‘Als je als bijstandsgerechtigde geld of goederen hebt of krijgt, móet je dat opgeven’, zegt hoogleraar Arbeidsrecht Evert Verhulp, ‘want de samenleving betaalt jouw uitkering (à 1.059 euro per maand, red.). Maar je kunt je afvragen of de samenleving wel gul en menselijk genoeg is.’

Uitgangspunt van de Participatiewet is dat mensen voor zichzelf zorgen, en niet dat de samenleving dat doet. De overheid gaat ervan uit dat iemand van de bijstand kan rondkomen. Dat het toezicht daarop streng is, benadrukt Verhulp, is een politieke keuze. ‘Dat hebben we met z’n allen dus goed gevonden.’

De gemeente Wijdemeren werd over de boodschappen van ‘mevrouw X’ getipt door het Inlichtingenbureau – een overheidsinstantie die (namens het ministerie van Sociale Zaken en de Vereniging Nederlandse Gemeenten) op allerlei manieren controleert of uitkeringsgerechtigden zich netjes aan de regels houden.

‘Ik geef zelf nauwelijks geld uit aan boodschappen’, zei mevrouw ‘X’ voor de rechter. ‘Ik denk maximaal 10 euro per week. Ik ben bijna mijn hele uitkering kwijt aan vaste lasten.’ Ze voegde eraan toe dat ze wekelijks een tas boodschappen krijgt van haar moeder ‘omdat ik haar altijd help met van alles’.

Uitvoerend wethouder Rosalie van Rijn van de gemeente Wijdemeren vindt de hele situatie ‘zelf ook heel erg’. ‘Het lullige is dat het om boodschappen gaat. Moet je mensen dat niet gunnen? Niet alles wat rechtmatig is, is ook rechtvaardig.’ Van Rijn beloofde dinsdag op Radio 1 dat ze deze casus zal herbeoordelen.

Want in de uitvoering van de Participatiewet hebben gemeenten de vrijheid om het toezicht erop naar eigen goeddunken in te vullen, bevestigt Thomas Kampen, universitair docent aan de Universiteit voor Humanistiek en mede-auteur van het boek Streng maar Onrechtvaardig over de Bijstand. De politieke kleur van de betreffende wethouder kan dus bepalend zijn of die een oogje dichtknijpt, geld terugvordert of zelfs een boete oplegt.

‘Dit is een kromme situatie’, stelt Kampen. ‘Het punt in de boodschappendiscussie is dat de overheid niet wil dat mensen geholpen worden in hun levensonderhoud – dit wordt zelfs zwaar bestraft – terwijl diezelfde overheid wel verwacht dat iedereen elkaar helpt, zoals met mantelzorg.’

Wat volgens hem in de discussie verloren dreigt te gaan, is het argument dat de bijstand voor de vrouw in Wijdemeren ‘kennelijk niet voldoende is om van rond te komen, en ze daarbij hulp zoekt’.

In een reeks Kamervragen over de boodschappen-affaire stelt SP-Kamerlid Jasper van Dijk onder meer dat ‘deze aanpak compleet is doorgeschoten’. Hij vraagt de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid of die ‘bereid is te kijken naar een humaner beleid’.

Net als in de beruchte kinderopvangtoeslagaffaire worden ook bijstandsgerechtigden volgens Thomas Kampen als fraudeurs beschouwd, totdat het tegendeel bewezen is. Het zou volgens hem andersom moeten zijn: je bent onschuldig totdat het tegendeel bewezen is.

Om die reden pleit de onderzoeker voor een vast bedrag voor elke bijstandsgerechtigde, ongeacht persoonlijke omstandigheden zoals hulp of gezinssamenstelling. ‘Daardoor ontstaat ongelijkheid: sommigen krijgen hulp van derden, anderen niet. Dat kun je vervolgens oplossen door een toeslag te geven aan mensen die kunnen aantonen dat ze van de bijstand niet kunnen rondkomen.’

Pas bij die aanpak, stelt Kampen, ‘is iedereen gelijk’.

‘Maar vijf onderbroeken in de kast? Terugbetalen die uitkering’

Jaarlijks constateren sociale diensten enkele tienduizenden overtredingen van de ‘informatieplicht’. De Volkskrant deed in 2017 diepgravend onderzoek naar de doorgeslagen opsporingsoperaties die daarbij op touw worden gezet, inclusief huiszoekingen en zeer dubieuze verhoortechnieken. ‘Maar het zou ook goed zijn hè, gezien de situatie, dat jij lekker uit Bunschoten verdwijnt.’

Tips uit de directe omgeving zijn vaak de aanleiding voor onderzoeken. Dat klikken heeft een enorme vlucht genomen, in 2013 kregen gemeenten nog 44 duizend tips binnen, in 2019 waren dat er drie keer zoveel.  Waarom klikken zoveel Nederlanders? En hoe is het als het je overkomt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden