In de schaduw van de troon

Vandaag begint het staatsbezoek van koningin Beatrix aan koning Albert II van België. Voorlopig zijn er nog bijrollen voor de beide kroonprinsen en hun vrouwen....

Het zal je maar overkomen. Blijkt je prins op het witte paard een échte prins te zijn, nota bene eentje die voorbestemd is om koning te worden. Het overkwam Máxima en Mathilde, de kroonprinsessen van Nederland en België.

Maar wat voor de eerste een totale overrompeling moet zijn geweest toen ze Willem-Alexander leerde kennen, was voor de tweede wellicht letterlijk de kroon op het werk.

‘Voor iemand van adel is een huwelijk met een kroonprins de hoofdprijs. Elke adellijke moeder droomt ervan dat haar dochter met een prins gaat trouwen. Voor Mathilde en haar familie is dit de ultieme hallucinatie’, zegt tv-journalist Jan van den Berghe, auteur van meerdere boeken over het Belgische koningshuis en dertig jaar royalty watcher.

Mathilde (Ukkel, 1973, getrouwd met kroonprins Filip in 1999) is de dochter van graaf en gravin Patrick d’Udekem d’Acoz. De stamboom van haar familie gaat terug tot 1130. Ene Raes van Udekem was al ridder; de baronnentitel heeft Jacques François Joseph d’Udekem in 1816 gekregen van... koning Willem I der Nederlanden.

Voor Máxima (Buenos Aires, 1971, dochter van een Argentijse oud-minister, in 2002 getrouwd met Willem-Alexander) moet het als burgermeisje moeilijker zijn geweest zich te schikken naar het protocol, vermoedt Van den Berghe. ‘Wat heb ik nu aan mijn fiets hangen? Een kroonprins?’

Maar hoe vervullen ze hun rol als aanstaande koninginnen? Wat zijn de verschillen? Wat betekenen ze voor hun echtgenoten?

Zonder prinses Mathilde zou prins Filip het niet redden, stelt de Nederlandse historica Reinildis van Ditzhuyzen, kenner van de Europese vorstenhuizen. ‘Ze gaat vaak met hem mee op reis, ze wandelen een beetje kinderlijk hand in hand. Mathilde laat voortdurend zien dat ze zijn vrouw is,’

Mathilde is volgens Van Ditzhuyzen crucialer voor Filip dan prinses Máxima voor prins Willem-Alexander. ‘Zij is een droomaanvulling voor Willem-Alexander, ze versterken elkaars communicatieve capaciteiten. Maar terwijl Máxima natuurlijk eveneens vrouw-van is, is zij vooral ook een zelfstandige persoonlijkheid met haar eigen activiteiten.’

Vandaag zijn de twee toekomstige koninginnen der Lage Landen zichtbaar in de schaduw van de troon. Als vanmiddag op het Koninklijk Paleis te Brussel de officiële prent wordt gemaakt ter gelegenheid van het staatsbezoek van koningin Beatrix aan koning Albert II en koningin Paola, zullen ze worden geflankeerd door hun opvolgers en hun wederhelften.

De monarchie heeft in België en Nederland een grote stimulans gekregen na de huwelijken van de kroonprinsen. Met de komst van de twee schoondochters uit Ukkel en Buenos Aires verwachten de koninklijke hoven nog zeker een generatie vooruit te kunnen.

Natuurlijk, er zijn overeenkomsten tussen de twee vrouwen. Ze hebben voor nageslacht gezorgd. Mathilde kreeg een dochter en twee zonen, Máxima twee dochters. Beiden laten zich kleden door hetzelfde Brusselse modehuis, Natan. En ze probeerden zich met wisselend succes het Nederlands eigen te maken.

Maar de verschillen springen veel meer in het oog. ‘Hun afkomst verschilt wezenlijk’, zegt Jan van den Berghe. ‘De Belgische adel vormt de laatste restanten van Jurrassic Park. De hele opvoeding van Mathilde is die van een adellijke freule. De tien geboden van de adel heeft ze met de paplepel ingegoten gekregen. Godsvrucht, medeleven, minzaamheid, familiegevoel, voor vorst en vaderland, gevoel voor traditie, het zit er allemaal in. Mathildes hele leven is vormelijk, er zit ook een afstandelijkheid in.’

De eerste videobeelden van Máxima die Nederland te zien kreeg, waren die van een party-animal, beelden die in het Belgische Huis Coburg een grote schok teweeg zullen hebben gebracht. Van den Berghe: ‘Máxima heeft een soort exotische klasse, daar is niets mis mee, maar je denkt niet meteen aan de aristocratische uitstraling van Mathilde.’

Beiden doorlopen de middelbare school op streng katholieke privé-opleidingen waar de upper-class schoolgaat. De levens die ze hebben geleid voordat ze hun prins ontmoetten, lopen uiteen als ze gaan studeren. Máxima studeert economie en gaat onder meer bij de Deutsche Bank in New York en Brussel werken. Mathilde wordt logopediste met een eigen praktijk in Brussel.

Hun kennismaking met het volk verloopt tegengesteld. Op zaterdag 11 september 1999 stelt prins Filip zijn verloofde voor in de tuin van het kasteel van Laken. Jonkvrouw Mathilde d’ Udekem d’Acroz, gestoken in pantalon, glimlacht voortdurend, maar dat kan haar gebrekkige kennis van het Nederlands niet verhullen. Verder dan ‘dankoewel’ en ‘ praaachtig’ komt ze niet.

Anderhalf jaar later kijken de Vlamingen dan ook tandenknarsend naar de entree van prinses Máxima, die tijdens een rechtstreeks uitgezonden persconferentie de natie voor zich wint met haar charme en haar Nederlands.

Reinildis van Ditzhuyzen: ‘Willem-Alexander en Máxima zijn Nederland, ze vertegenwoordigen hun volk. Maar Filip en Mathilde zijn niet België, want ze spreken gebrekkig de taal die de meerderheid van hun onderdanen wel spreekt. Mathilde spreekt drie woorden Nederlands, zegt keurig ‘goedemiddag’ en gaat daarna over op het Frans. Dat is een belediging voor de Vlamingen. Geen wonder dat zij lauw op de monarchie reageren. Ik vind hun minachting van de taal in België onbegrijpelijk.’

Voor het Belgische koningshuis schuilt daar een risico in. België wordt nog verenigd door die ene koninklijke familie, als de bison kit van de federale natie. Maar binnen de paleismuren is de voertaal Frans en daarbuiten is het Nederlands gebrekkig. Taal is in België altijd een puur politieke kwestie.

In hun presentatie en stijl verschillen beide prinsessen aanzienlijk. Mathilde kleedt zich conform haar karakter ingetogen. Ze is bon chiqe, bon genre, zegt Van den Berghe. Ze mag dan kopen bij hetzelfde modehuis als Máxima, maar Mathilde zul je niet zien in een spijkerjasje zoals Máxima op Koninginnedag of een in rood leren jack tijdens haar kennismakingstour door Nederland. Máxima kleedt zich beduidend mondainer.

Achter de schermen worden de vrouwen gekneed tot toekomstige vorstinnen. Mathilde wordt regelmatig gesignaleerd bij Fabiola, die als weduwe van koning Boudewijn nog steeds de titel ‘koningin’ draagt. Het militaire huis, vanouds verbonden met de monarchie, speelt een belangrijke rol. Er zitten nog mensen uit de hofhouding van koningin Boudewijn. Over de exacte vorming van de aanstaande koningin is relatief weinig bekend.

Omdat de Coburgs ook wel zien dat het Máxima en Willem-Alexander voorspoedig vergaat, hebben ze advies gevraagd aan het Nederlandse hof. Ze willen weten hoe ze Filip en Mathilde wat vlotter op de kaart kunnen zetten. Prinses Mathilde en prinses Máxima hebben onderling goede contacten, zo wordt rond het Nederlandse en het Belgische hof verzekerd. ‘Ze bellen met enige regelmaat’, zegt een ingewijde. Maar ze treffen elkaar uiteraard ook in de periferie van tal van vorstelijke evenementen, zoals bruiloften en koninklijke begrafenissen. ‘We zien elkaar heel veel,’ zei Máxima twee jaar geleden in Turkije over de koninginnen van het volgend decennium.

De opleiding van Máxima is in volle gang. Ze heeft een sterke coach in Beatrix en een ambtelijke ondersteuning die er mag zijn. Na haar inburgering en tour door de Nederlandse samenleving heeft ze haar eigen aandachtsgebieden gekozen.

Zo heeft de Nederlandse gezondheidszorg flink aan Máxima getrokken om van haar de nieuwe Moeder Teresa te maken. Daarvan is bewust afgezien. Als migrant heeft Máxima gekozen voor de multiculturele samenleving. Marokko en Turkije doet ze regelmatig aan, met of zonder Willem-Alexander.

Voor Mathilde lijkt het ondenkbaar de multiculturele samenleving zo nadrukkelijk als onderwerp te kiezen. Dat ligt in België – met het Vlaams Belang volgens de peilingen als de grootste partij van het land – veel te gevoelig. Bovendien is Mathilde met haar taalprobleem niet het toppunt van integratie. Ze reist wel geregeld naar Afrika namens Unicef en vraagt op hetzelfde continent namens de Verneigde Naties aandacht voor aids.

‘Mathilde is bezig met de zachte onderwerpen, een rol waarin iedere prinses nu eenmaal wordt gedrukt,’ zegt Kathy Pauwels, eindredacteur en presentatrice van het veelbekeken programma Royalty bij de commerciële zender VTM. ‘Ze houdt zich vooral bezig met de kwetsbaren, opvoedingsproblemen, kinderrechten en gezondheid van kinderen. Mathilde heeft meer sociale bewogenheid dan Máxima. Dat is toch een vakvrouw die bij een bank heeft gewerkt.’

De omgang met de pers gaat Máxima beter af. Samen met Willem-Alexander treft ze de Vereniging Verslaggevers Koninklijk Huis informeel twee maal per jaar. En tijdens een persgesprek na een reis door Turkije, is ze niet te beroerd te vragen: ‘En wat vonden jullie er eigenlijk van?’

Die souplesse ontbeert Mathilde. ‘Hofhouding en protocol hebben grote invloed op haar. Ze is wat meer ontspannen als de camera’s uit zijn,’zegt Kathy Pauwels. ‘Onlangs waren we met haar op reis en voor het eerst hoefden we niet de vragen van te voren in te leveren. Dan mag je maar twee vragen stellen en daar houdt ze zich ook aan.’

Wel slaagt Mathilde er beter in een zekere geheimzinnigheid uit te stralen. En dat wordt nu eenmaal gevraagd van een prinses, zegt Jan van den Berghe: ‘ Wat mystificatie betreft, blijft Mathilde probleemloos binnen dat kader. Prinses Maxima loopt op het randje, maar speelt er perfect op in. Ze is altijd persoonlijk, maar houdt toch afstand.’

De voorbereiding op het koningschap bij Máxima is nadrukkelijker gaande. Op haar landgoed de Eikenhorst te Wassenaar heeft ze met haar man de afgelopen anderhalf jaar zo'n twintig diners belegd om te praten met de mensen die straks aan het roer staan op posten in de samenleving. Groepjes dertigers uit politiek, bedrijfsleven en openbaar bestuur. ‘Geen taboe wordt geschuwd’, zegt een deelnemer.

Dat bijna bedrijfsmatige netwerken en de opmaat tot het koningschap zitten er bij Filip en Mathilde nog niet in. De troonsovername ligt voor hen ook een stuk verder weg. Belgische koningen regeren doorgaans tot hun dood. Voor koningin Beatrix ligt dat anders: ze abdiceert normaal gesproken bij leven.

De kans is dus groot dat als koning Willem-Alexander en koningin Máxima in pakweg 2010 op staatsbezoek gaan bij de zuiderburen, ze op het vliegveld nog steeds worden opgewacht door Albert en Paola.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden