In de remmen, einde weg

Tegenstanders koesteren de niet aangelegde 6,5 kilometer A4 als een Verzetsmonument. Wegenbouwers wringen zich in allerlei bochten om maar te kunnen asfalteren....

OP DE topografische kaart van Nederland 1981 staat hij al in zwart-witte lijntjes aangegeven, als 'weg in aanleg'. Vanaf de Kerkpolder, langs Eendenkooi, over de Slinksloot door de Zouteveense Polder en de Holierhoekse Polder zo naar verkeersknooppunt Kethelplein.

De A4 (voorheen Rijksweg 19, voorheen Zoomseweg) van Delft-zuid naar Rotterdam, dwars door Midden-Delfland, leeft al heel lang in de geesten van wegenbouwers. Maar in het hoofd van wegentegenhouders eveneens. En dat is vermoedelijk de belangrijkste reden dat hij er nog altijd niet ligt.

Kop in de Volkskrant van 3 april 1996: 'Jorritsma Beslist Dit Najaar Over Omstreden Snelweg Delft-Schiedam'. Trouw zes maanden later: 'Of De Verlengde A4 Ooit Rotterdam Haalt Is Nog Steeds Onzeker.'

Wat op de topografische kaart van twintig jaar geleden nog een onderbroken zwarte lijn is, ('weg in ontwerp'), de A4 tussen Rijswijk en Delft-Zuid, is inmiddels een glanzend strak lint van asfalt, dat de belofte van stevig doorkarren richting zuiden (Antwerpen! Parijs! Barcelona!) in zich bergt. Maar plotseling, als rechts Schipluiden opdoemt en links de nieuwbouw van zuidelijk Delft overgaat in het groen van de Abtwoudsche Polder, krult het zwarte lint zich bij de Kruithuisweg in een afrit. In de remmen, einde weg.

De A4 gaat wel verder, maar pas aan gene zijde van het polderland, 6,5 kilometer verderop tussen Vlaardingen en Schiedam, richting Beneluxtunnel.

Kop in de Volkskrant van 15 februari 1989: 'Smit-Kroes wil na 35 jaar beslissing. Weg Tussen Rijswijk En Schiedam Wordt Aangelegd'. Daadkrachtig type, Smit-Peper-Kroes, maar niet daadkrachtig genoeg, blijkt op een donderdagochtend in de polder onder Delft. Geen weg. Maar wel, als er tenminste zoiets bestaat, horizonvervuiling. De hoogbouw van Rotterdam, de kranen en pijpen van de Nieuwe Waterweg en de nieuwbouw van Schiedam en Vlaardingen klemmen Midden-Delfland in een grootstedelijk en industrieel kader.

Hier, onder Delft, zag de jonge Maarten 't Hart in 1963 (tien jaar nadat de eerste plannen om hier een verbinding Den Haag-Rotterdam te realiseren waren gepresenteerd) een vogel die er sindsdien nooit meer is waargenomen: een havik. Hij zag er ook een ransuil en een vlucht regenwulpen.

In dit poldergebied kun je een flink stuk wandelen over een zandlichaam. Dat is er tussen 1972 en 1976 neergelegd, in afwachting van asfalt, in de stervensjaren van een tijdperk waarin wegen nog gewoon werden aangelegd en niemand zich daar druk over maakte. Op een dag kwam er een graafmachine en men wist: een nieuwe weg, niks aan te doen.

Iets voorbij Schipluiden lijkt een driving range voor golfers te worden aangelegd. 'Niet te hard slaan', mompelt de sceptische wandelaar. 'Je mept 'm zo tegen de Euromast.' J.C. Bloem wandelt even mee. Hij dicht: 'En dan, wat is natuur nog in dit land? Een stukje bos, ter grootte van een krant.'

'Naarmate de omgeving drukker wordt, en het groene gebied kleiner, neemt de waarde ervan toe', zegt Henk Tetteroo, die zich al sinds 1974 met hand en tand tegen de aanleg van de A4-Noord verzet.

Iets korter, sinds 24 jaar, is het nu door gras overwoekerde zandlichaam een symbool voor de eerste overwinning van de actiegroep (tegenwoordig Stichting) Stop Rijksweg 19-A4. Want nadat al zo'n 45 miljoen gulden in de voorbereidende werkzaamheden was gestoken, moesten de graafmachines in 1976 op bevel van het parlement inrukken. Eerst moest de noodzaak van de nieuwe weg worden aangetoond. Zo ontstond wat minister Jorritsma 'de duurste zandbak van Europa' noemde.

Het staken van de werkzaamheden was het startsein voor een hevig debat dat, in duur en complicatie, zijn weerga in de geschiedenis van de wegenbouw vermoedelijk niet kent. Met het papier van alle sindsdien geproduceerde nota's, adviezen, plannen, toetsmomenten, kamerverslagen, krantenartikelen, wetsvoorstellen, actiefolders, onderzoeken, tegenonderzoeken en schriftelijke heroverwegingen zou gemakkelijk het totale Nederlandse wegennet dubbel kunnen worden beplakt.

De A4 Midden-Delfland is uitgegroeid tot iets dat veel groter is dan zomaar een omstreden weg door een kwetsbaar landschap. De weg is een testcase geworden voor degenen die vinden dat er voldoende offers zijn gebracht aan de auto-mobiliteit. Voor anderen is de aanleg ervan een proeve van daadkracht, nieuw denken en milieutechnologische innovatie. 'Voor- en tegenstanders hebben elkaar een kwarteeuw in een dodelijke omhelzing gehouden', zegt verkeersspecialist Gerd Leers van het CDA (voor aanleg). Leers schaamt zich wel een beetje. 'Het is blamerend voor de politiek, een brevet van onvermogen. We slagen er nu al 25 jaar in om géén besluit te nemen over een weg.'

'Het dreigt een geloofsartikel te worden, die weg', zegt specialiste Francine Giskes van D66 (als het bedrijfsleven de weg betaalt voorwaardelijk voor), die in 1998 nog verantwoordelijk was voor nieuw oponthoud door samen met PvdA'er Van Heemst een motie in te dienen die ervoor zorgde dat geld voor de A4 werd overgeheveld naar spoortunnels in Delft en Abcoude. 'Je moet van dit soort kwesties geen case voor het eigen gelijk maken.'

DAT IS AL LANG, vindt Bert Mooren, directeur van de Hollandse Werkgevers Vereniging, de westelijke tak van VNO/NCW (zeer voor aanleg). 'De A4 is een Verzetsmonument geworden. Er wordt niet meer op zakelijke punten gediscussieerd. Het is bijna op het religieuze af. Al zou je die weg helemaal ondergronds aanleggen, dan nog zouden ze tegen zijn. Want ze zijn nu eenmaal tegen.'

'Ophouden met deze discussie', vindt ook Ineke van Gent van GroenLinks, zij het vanuit andere overwegingen. Haar partij (in de Tweede Kamer althans) is fel tegen aanleg. 'Het is tijd om te zeggen: genoeg is genoeg. Laten we eens met een eigentijdse, nieuwe blik naar infrastructurele problemen gaan kijken.'

De discussie rond de A4 Midden-Delfland is er in de loop der jaren niet eenvoudiger op geworden. Vooral door een aantal tegenstrijdige overheidsbesluiten. Zo werd in 1978 de 'Reconstructiewet Midden-Delfland' aangenomen, die het gebied tussen Delft en Schiedam/Vlaardingen tot een bufferzone maakte tussen toenemende verstedelijking. Een open weidegebied met karakteristieke landschapswaarden, die beschermd moesten worden. De wet werd enkele jaren geleden aangescherpt.

Een vierbaansweg door een karakteristiek en beschermd landschap? Voor de ministers Netelenbos (Verkeer) en Pronk (Ruimtelijke Ordening), beiden voorstander van aanleg, maakt de wet de zaken er niet eenvoudiger op. Dat geldt ook voor de provincie Zuid-Holland (voor aanleg) die in Midden-Delfland heeft te maken met een door haarzelf uitgeroepen 'stiltegebied'. Een vierbaansweg dwars door een stiltegebied?

Zelfs Rijkswaterstaat (altijd voor aanleg van elke weg) lijkt in de zaak A4 Midden-Delfland verstrikt te zijn geraakt. In april 1996 verscheen het Milieu Effect Rapport (MER) A4 Delft-Schiedam, met daarin milieu-effecten als geluidshinder, luchtvervuiling en verstoring. Rijkswaterstaat moest ook toegeven dat het verschrikkelijk duur zou worden om aan de strenge inpassingseisen van de politiek te voldoen. Duurder nog dan de 850 miljoen die nu beschikbaar lijkt te zijn.

In NRC Handelsblad werd het gedoe rond de A4 enige jaren geleden omschreven als een kwestie van 'infrastructurele kwets angst': regering bedenkt een wegenplan, lokale overheden en betrokken burgers schrikken zich rot en zijn tegen, parlement maakt zich tot woordvoerder van tegenstanders en gaat op zoek naar bezweringsformules: tunnels, geluidsschermen, verzonken aanleg.

'Om beleidspunten die gevoelig liggen te verkopen, worden symbolen gebruikt', zegt J. Edelenbos van de faculteit Techniek, Bestuur en Management van de Universiteit van Delft. 'Je ziet dat ook in de discussie rond het Groene Hart. Dat is in het politieke spraakgebruik een metafoor geworden, een soort idylle, iets waar je absoluut niet aan mag komen. Ze hebben dat gebied heilig verklaard. Symboliek, mooie beelden, daar houden politici van.'

En dan is er natuurlijk het typisch Nederlandse rond de besluitvorming. 'We zijn een land van schikken en plooien. Wij geven de voorkeur aan conflictvermijdend gedrag. Dat maakt de complexiteit van de besluitvorming enorm groot. Er zijn zoveel partijen, en die hebben allemaal een waslijst van verlangens. Daar moet rekening mee worden houden. Dan kunnen er zoveel variaties in de plannen ontstaan dat je geen beslissing meer kunt nemen.'

Als het aan de plannenmakers ligt, rijdt de automobilist straks tussen Delft-Zuid en Schiedam/Vlaardingen in een soort bak, 2,5 meter onder het maaiveld, met daarnaast nog eens geluidsschermen van anderhalve meter. Onderweg zal hij menig ecoduct passeren, vanwaar ree en egel hem vriendelijk en mogelijk zelfs dankbaar toe knikken. Midden-Delfland doorsneden, maar toch ook weer niet. Natuur en infrastructuur in een innige omhelzing. Voor Schiedam duikt hij een tunnel in van twee kilometer lengte.

Edelenbos: 'Een weg die er wel is maar die je niet zíet en die wordt verkocht als een zegen voor de natuur. Kun jij je een Nederlandser compromis voorstellen?'

Wanneer komt dat wonder er?

Giskes: 'Najaar 2001 is een ijkpunt. Dan moet de discussie opnieuw beginnen.'

Leers: 'Zo snel mogelijk. Tegenstanders voeren een achterhoedegevecht. Iemand als Van Heemst van de PvdA holt hijgend achter de feiten aan.'

Van Gent: 'Ik vrees het ergste. Ik ben bang dat dit het zoveelste voorbeeld wordt van mooie uitgangspunten niet in de praktijk brengen.'

Mooren: 'Rond 2005, 2006 is ie klaar.'

'TOEN IK BEGON', zegt Henk Tetteroo, 'zeiden ze al: het heeft geen zin je daartegen te verzetten.' Maar het heeft wel zin, vindt hij. De verzonken, deels ondergrondse weg zoals die nu op de tekentafel ligt, is per slot van rekening mede het gevolg van de inspanningen van Stop Rijksweg 19-A4.

Niet dat die plannen op Tetteroo's zegen kunnen rekenen. 'Dat we daarmee een win-winsituatie creëren zijn natuurlijk werkgeverspraatjes. Je kunt toch niet serieus volhouden dat een stiltegebied erop vooruitgaat als je er een drukke vierbaansweg doorheen legt.'

Tetteroo is streng in de leer. 'De weg wordt ingepast en daarvoor willen ze een half miljard extra uitgeven. Maar dat gebeurt niet vanuit een overtuiging over milieu en automobiliteit, maar omdat er op dit moment geld zat is.'

Om aan de toegezegde inpassingsnormen te voldoen, zou de weg volgens Tetteroo 8,5 meter onder het maaiveld moeten komen te liggen 'met een dak erop'. En zo'n tunnel zou 1,7 miljard gulden kosten. Dus, zegt Tetteroo met schitterend calvinistische rechtlijnigheid, of dát gebeurt, of gedane beloftes worden met voeten getreden. En in dat laatste geval zal Stop Rijksweg 19 (momenteel ongeveer vijf of zes actieve leden) de zaak juridisch aanvechten. 'De procedures zijn nog niet uitgeput.'

Mooren: 'Sorry hoor, maar het is puur de sociale academie van de jaren zeventig. Ongelooflijk. U merkt dat ik emotioneel word.'

Uiteindelijk, als de voortekenen niet bedriegen, zal de A4 Midden-Delfland er toch komen, en een van de allersubtielste staaltjes in de lange historie van Nederland-Compromisland worden. Een weg die er wel is, maar ook eigenlijk weer niet; een weg waarin tegenstanders een vloek kunnen zien voor dier en plant en voorstanders een zegen.

Een weg, kortom, waar buitenlandse delegaties op af zullen komen om zich, staande op het aquaduct waar nu al de Gaag over de A4 kabbelt, hoofdschuddend te verbazen over dit vreemde land. Dit land, waar dan inmiddels het volgende discussiepunt allang op tafel zal liggen: de A4 door de Hoeksche Waard, ónder Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden