In de leegte schuilt de kracht van het Westen

Radicale moslims vinden Europa een spirituele woestijn. Ook westerlingen zelf hekelen de leegheid van het bestaan. Peter Giesen is die leegte sinds de aanslagen van 2015 heel anders gaan waarderen.

Beeld Lizette Schaap

Als deelnemers aan tv-spelletjes als Lingo of Wie van de Drie vroeger naar hun hobby's werd gevraagd, zeiden ze: badminton, gitaar spelen of postzegels verzamelen. Tegenwoordig antwoorden ze vaak: shoppen. De opmars van shoppen als zelfstandige hobby leek me altijd een perfecte illustratie van de leegheid van de westerse consumptiecultuur. Geestelijke armoede, dacht ik vaak. Maar sinds de aanslagen van 2015 geloof ik: juist in de leegte schuilt onze kracht.

'Onze manier van leven is leeg', schreef de Griekse journalist Evangelos Areteos vorige week in Vonk. We zitten gevangen in onze 'decadentie', in een cultuur van 'hevig egocentrisme en onmiddellijke beloning'. Het is een geluid dat je vaker hoort. 'Lang voor Charlie Hebdo werd door moslims al gezegd: een stad als Londen is spiritueel dood. Wie zal dat bestrijden?', zei de journalist Theo Padnos, die zeven maanden gevangen werd gehouden door islamitische strijdgroepen in Syrië.

'Onze vrijheid is leeg', betoogde socioloog Willem Schinkel in De Correspondent. 'De neoliberale burger wordt door die leegte gekenmerkt en alleen consumptie - die altijd vliedend is en direct vervangen moet worden door iets nieuws - mag hem of haar tijdelijk vullen.' Het gehele oeuvre van Michel Houellebecq is een aanklacht tegen de spirituele leegte van de westerse samenleving, die zich in Soumission maar al te graag onderwerpt aan de islam, blij dat zij eindelijk weer een meester heeft.

Beeld anp

Lange tijd kon ik me vinden in deze cultuurkritiek. Maar in het verschrikkelijke jaar 2015 besefte ik hoe waardevol 'onze manier van leven is', toen duistere figuren als de broers Kouachi en Abdelhamid Abaaoud ons hun perverse vorm van zingeving probeerden op te leggen.

De westerse vrijheid heeft inderdaad geen harde kern die voorschrijft hoe je 'zinvol' moet leven. Je kunt naar de Matthäus Passion gaan of naar de parenclub, naar de moskee of naar de homosauna, naar het museum of de meubelboulevard.

Natuurlijk kun je betreuren dat sommigen weinig met die vrijheid doen. Maar als we allemaal verplicht naar de Matthäus Passion moeten, zijn we niet meer vrij. De 'leegte' van de westerse cultuur is de vrijheid om je eigen leven te leiden, zo min mogelijk gehinderd door politieke en religieuze meesters. In historisch en internationaal perspectief is dat bijzonder. De 'leegte' is nog helemaal niet zo oud. In de jaren vijftig postten Nederlandse rechercheurs nog uit levensbeschouwelijke inspiratie bij urinoirs om homo's te 'betrappen' en werden vrouwelijke ambtenaren ontslagen als ze in het huwelijk traden. Onze tolerantie wordt vaak gelijk gesteld met onverschilligheid, maar je zou willen dat ze in het Midden-Oosten net zo onverschillig waren over mensen die anders denken. De wereld zou er een stuk beter voor staan. Daarom moeten we vechten voor de 'leegte'. Desnoods moeten we zelfs bereid zijn ervoor te sterven.

Vrolijkste buurten

In 2015 kregen alledaagse pleziertjes een politieke betekenis, toen terroristen hun vreugdeloze moraal tot uitdrukking brachten in de vrolijkste uitgaansbuurten van Parijs. Vlak daarna sprak ik een paar jongeren op het terras van restaurant La Marine, dicht bij de plaats waar tientallen doden waren gevallen. 'Het was een aanslag op de jeugd, op de plaatsen waar mensen samenkomen om te eten, te drinken, een show te zien', zei Ségolène (26). 'Een aanslag op het plezier', vatte Guillaume (25) samen.

Ik moest denken aan een interview dat ik jaren geleden had met de Britse historicus Michael Burleigh, die een cultuurgeschiedenis van het terrorisme had geschreven. 'Terroristen zijn zo gepassioneerd dat het ze beledigt als anderen niet geïnteresseerd zijn in hun strijd', zei Burleigh. 'De IRA-strijder Eamon Collins haatte het stadje Warrenpoint, waar katholieken en protestanten zonder veel problemen samenleefden. Hij minachtte de weldoorvoede burgers met hun plezierige pubs en restaurants. Daarom plaatste hij een bom in het grootste hotel van Warrenpoint. Terroristen haten normaliteit, ze houden van chaos. Dat patroon kwam ik steeds tegen, in alle tijden en alle culturen.'

Radicale moslims vinden Europa inderdaad een spirituele woestijn. In zijn boek La pensée extrême (de extreme gedachte) citeert de Franse socioloog Gérald Bronner de tot de islam bekeerde François, die tegenwoordig Hussein heet: 'Men twijfelt aan alles, aan het leven, aan de dood, aan het hiernamaals, aan de zin van het bestaan. Men leeft in een wereld waar niets meer heilig is, waar iedereen in zijn eigen kleine hoekje van brokstukken een zin van het leven construeert, in onwetendheid van de ultieme waarheid.'

Place de la République in Parijs. Beeld epa

Het is niet de schuld van Europa dat Hussein de ultieme waarheid niet kan vinden. Hij begeeft zich op een dwaalspoor dat met alle kracht bestreden moet worden. Politiek kan nooit de zingeving bieden die Hussein eist. Natuurlijk spelen waarden als vrijheid, rechtvaardigheid of duurzaamheid een rol in de politiek. Onze politici zouden ze ook best wat vaker mogen aanroepen, om hun obsessie met economische groei wat te temperen. Maar politiek is geen religie. Sinds het fascisme en het communisme weten we hoe gevaarlijk het is om verlossing in de politiek te zoeken. Zingeving hoort primair thuis in het persoonlijke domein. Hussein mag best halal eten, zolang hij zijn islamitische dieetvoorschriften maar niet aan anderen probeert op te leggen.

Het is evenmin de schuld van het Westen dat Islamitische Staat ontstaan is. Ongetwijfeld heeft het Westen een rol gespeeld, van het kolonialisme tot de Amerikaanse invasie in Irak. Maar wie het Westen de schuld geeft van het islamitisch terrorisme, miskent de destructieve krachten die uit de islam zelf voortkomen. De gedachte dat je aan aanslagen kunt ontsnappen door het bombarderen van Islamitische Staat te staken, is daarom ook veel te simpel. De New York Times berichtte deze week dat de aanslagen in Europa al werden voorbereid voordat de bombardementen op Syrië en Irak begonnen. 'Ik herinner me dat we elkaar feliciteerden als op televisie werd gezegd dat de buitenlandse politiek van het Westen de oorzaak van de islamitische aanslagen was', zei de Britse voormalige jihadi Hassan Butt. 'De mensen die dat zeiden verhinderden elke kritische analyse van de echte motor van ons geweld: de islamitische theologie.'

Luister nog even naar Hussein: 'Als een meisje een hoofddoek draagt, voelt de modale Fransman zich aangevallen, maar als een vrouw haar blote kont aan iedereen toont is dat vrijheid. De jihad moet worden gevoerd tegen samenlevingen die zo verdorven zijn. Dat er wat mensen worden afgeslacht, vind ik acceptabel. Dat is niet erger dan wat men in die samenleving de gelovigen aandoet: men slacht ze af met beelden van naaktheid en verdorvenheid.'

Wie horen bij 'wij'?

Als ik zulke woorden lees, voel ik me meteen een overtuigde westerling. Zo werkt identiteitsvorming: door een 'zij' ontstaat vanzelf een 'wij' - en omgekeerd. Maar wie zal er bij die 'wij' horen? Zullen autochtone Europeanen een verbond kunnen sluiten met gematigde moslims, tegen het jihadistische gevaar? Of zal de kloof straks dwars door de samenleving lopen, waarbij autochtonen en moslims tegen over elkaar staan in een situatie die op een burgeroorlog gaat lijken, zoals Houellebecq beschreef in Soumission?

Op dit punt is het Europese vrijheidsmodel wél problematisch. 'Jezelf zijn en vrij zijn is een bron van vreugde, kracht en enthousiasme. Maar het is ook een oorzaak van angst, twijfel en soms van duizeling', schrijft de Franse historicus Roger Martelli in zijn boek L'identité, c'est la guerre ('identiteit is oorlog'). Daarom hebben mensen behoefte aan een gevoel van verbondenheid met een gemeenschap die ze kan beschermen.

Er zijn twee groepen die zich het minst identificeren met de gevestigde politieke orde: de aanhangers van partijen als de PVV of het Front National en islamitische immigranten. Vanwege een gebrekkige binding aan de gevestigde politiek zoeken ze hun identiteit elders, betoogt Martelli. Populisten dromen van een terugkeer naar een monoculturele natiestaat, terwijl immigranten in toenemende mate de islam omhelzen.

De Franse schrijver Michel Houellebecq. Beeld afp

Hoe kunnen we deze 'identitaire' koorts temperen? Linkse auteurs pleiten voor meer sociaal-economische gelijkheid. In de neoliberale samenleving voelt de onderkant - autochtoon en allochtoon - zich in de steek gelaten, betogen zij, terwijl zij zien hoe de fat cats aan de top zich schaamteloos verrijken. Door meer gelijkheid zouden ze zich ook weer sterker bij de samenleving betrokken voelen. Dat zou inderdaad helpen, maar het probleem zit dieper. Uiteindelijk is het een strijd om culturele hegemonie. Wie is de baas in het land?

'De ontmoeting tussen allochtonen en autochtonen vindt niet plaats op neutrale grond', schreef filosoof Ger Groot in NRC Handelsblad. 'De vreemde komt aan in een land waar reeds waarden, normen, wetten en gebruiken bestaan. Die hadden er ook níet kunnen zijn; in dat opzicht zijn ze willekeurig. Maar zij zijn er wel en daaraan ontlenen ze hun voorrang. Die heeft de nieuwkomer allereerst te aanvaarden.'

De vrijheid is asymmetrisch. Wie een boerka wil dragen of homo's wil discrimineren, kan zijn geluk beter elders beproeven. Van autochtone Europeanen mag je enige tolerantie verwachten, maar niet dat ze hun eigen tradities doorsnijden om de wensen van nieuwkomers te honoreren, zeker niet als die strijdig zijn met de individuele vrijheid.

Als die hobbel genomen is, zouden gematigde moslims en autochtone Europeanen elkaar kunnen vinden op het punt van de alledaagse vrijheid. De meeste immigranten zijn hier gekomen voor een beter leven. Ook zij willen eten, drinken, naar muziek luisteren, een voetbalwedstrijd bezoeken, zich vermaken. En ze willen niet dat hun kinderen geronseld worden als jihadi.

Misschien kan de Koude Oorlog tot inspiratie dienen. De situatie was heel anders, maar ook toen vormde een gemeenschappelijke vijand een bindend element dat interne tegenstellingen afvlakte, met vrijheid als centrale waarde. Het beste antwoord op de aanslagen, zei president Hollande, is: 'Aimez la vie, aimez profondément la vie'. Houd ten diepste van het leven. Het alledaagse leven waarin mensen plezier maken, van elkaar houden, vriendschappen sluiten. In die 'leegte' moeten we elkaar kunnen vinden. En ieder die een ander de 'leegte' niet gunt, moeten we hard bestrijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.