In de klas bij het nieuwe vak 'moraalonderwijs' in Japan: nuttige weerbaarheidstraining of gevaarlijke propaganda?

'Heb je land lief in de wetenschap dat je een Japanner bent'

Vanaf volgend schooljaar krijgen alle Japanse kinderen tussen de 6 en 15 jaar een nieuw vak: 'moraalonderwijs'. Is dat nuttige weerbaarheidstraining of gevaarlijke propaganda? Een kijkje op een van de proefscholen.

'Moraalles' op de Matsugaoka-school in Tokio. Om het bezoek van een journalist uit Nederland aan te kondigen, hangt rechts een Nederlandse vlag. Foto Kentaro Takahashi

Meester Emori pakt zijn krijtje en schrijft het dilemma van de dag op het bord: wat doe je als het maar niet lukt op een éénwieler te rijden?

Dertig 10-jarigen staren Emori aan vanachter hun houten bureaus.

Het voorbeeld komt uit de praktijk; buiten op het schoolplein van basisschool Matsugaoka hangen de fietsjes in alle kleuren van de regenboog aan een stang aan de buitenmuur.

'Wie kan een reden bedenken om het toch nog een keer te proberen', vraagt Emori. Een meisje met glitters op haar trui krijgt de beurt. Ze staat op, schuift haar stoel naar voren en dicteert: 'Je zou het samen met je vrienden kunnen proberen, als team.'

'Je wil niet diegene zijn die het niet kan', vult een klasgenoot aan.

Emori knikt. 'En wat gebeurt er als je blijft oefenen?'

Zo rolt de les van meester Emori soepel naar de overduidelijke conclusie die de klas vandaag mee naar huis dient te nemen: wie standvastig is, wordt beloond.

Omstreden

De les maakt deel uit van het nieuwe vak 'moraalonderwijs', dat alle Japanse kinderen tussen de 6 en 15 jaar vanaf aankomend schooljaar krijgen voorgeschoteld. Matsugaoka is een van de basisscholen waar de lesinhoud nu al wordt getest. Wekelijks wordt een ander thema behandeld, zoals tolerantie, hoffelijkheid of liefde voor de natuur. Het Japanse ministerie van Onderwijs heeft tweeëntwintig waarden uitgekozen die in de lesboeken terug moeten komen.

Vooral deze van bovenaf opgelegde selectie maakt het nieuwe vak omstreden. Veel critici zien het als de zoveelste poging van premier Shinzo Abe om zijn conservatief-nationalistische agenda door te drukken.

'Het grootste probleem met dit nieuwe vak is dat politici invloed uitoefenen op het onderwijs', zegt hoogleraar onderwijskunde Toshibumi Kariyado van de Aoyama-universiteit. 'Zij bepalen wat kinderen gaan leren en beknotten de vrijheid van de leraren.'

Tekst gaat verder na de foto.

Foto Kentaro Takahashi

Patriottisme

Een ander pijnpunt is waarde nummer zeventien: patriottisme. 'Heb je land lief in de wetenschap dat je een Japanner bent en help het land en de cultuur te ontwikkelen als burger van staat en maatschappij.'

De Asahi Shimbun, de tweede krant van het land, schreef in een hoofdredactioneel commentaar dat dit deed denken aan 'de vooroorlogse praktijk van door de overheid goedgekeurde schoolboeken, die patriottisme stimuleerden en een rol speelden in militaristische onderwijs'.

Na de Tweede Wereldoorlog werd onder druk van de Verenigde Staten het onderwijs juist ontdaan van patriottisme, omdat dit een rol speelde in de groei van het extreme nationalisme in Japan. Een ode aan de keizer en zelfopoffering, die elk vooroorlogs kind had leren opdreunen, werd verbannen uit het klaslokaal. Ook het vak ethiek, waarin liefde voor keizer en vaderland werd gepropageerd, werd geschrapt.

In 1958 - de grootvader van Abe was toen premier - kwam het vak terug, maar wel in uitgeklede vorm: zonder een officieel curriculum en de docenten waren vrij om zelf de invulling te bepalen.

Al tijdens zijn eerste termijn als premier, in 2006, maakte Abe duidelijk dat hij de tijd rijp achtte voor een terugkeer naar een 'gezond patriottisme'. In de onderwijswet liet hij opnemen dat 'liefde voor het vaderland' en 'nationale trots' weer moesten worden onderwezen.

De aanleiding voor de herintroductie van het moraalonderwijs is officieel een andere. In 2011 pleegde een 13-jarige scholier zelfmoord nadat hij jarenlang door zijn klasgenoten was gepest. De regering beloofde maatregelen en noemde de herintroductie van het vak moraal 'een effectieve manier om pesten tegen te gaan'.

Einde aan pesten op school?

Volgens hoogleraar Kariyado misbruikt de regerende Liberaal-Democratische partij van Abe de tragedie. 'Er is geen leraar die gelooft dat dit een eind maakt aan het pesten op school. Het is veeleer een culturele strijd; veel Japanners vrezen dat jongeren belangrijke normen en waarden niet meer meekrijgen. Abe gebruikt dit om zijn conservatieve gedachtengoed door te drukken.'

Toch is er ook binnen het onderwijs genoeg steun voor de moraalrevival. Zo meldde rector Toru Miyajima van Machida Daiichi, een 144 jaar oude basisschool in een buitenwijk van Tokio, zich vrijwillig aan om het vak uit te proberen. Het vak is juist niet politiek, betoogt Miyajima in zijn kantoor, waar hij een kopje groene thee serveert. Achter hem hangen zwart-witfoto's van de 22 oud-rectoren van de school.

Tekst gaat verder na de foto.

Foto Kentaro Takahashi

'Het gaat erom kinderen te laten reflecteren, dat ze een dilemma vanuit verschillende perspectieven leren benaderen. Ze moeten zich afvragen: wat zijn de dilemma's die ik kan tegenkomen en wat kan ik er dan aan doen?', aldus Miyajima. 'Precies dat maakt ze weerbaar.'

De focus op patriottisme vindt de rector dan ook 'alarmistisch'. 'We laten kinderen zelf nadenken over wat goed is aan Japan, wat we tijdens de Olympische Spelen van 2020 aan de wereld kunnen laten zien. In hun lesboeken staan een aantal voorbeelden, zoals de Fuji-berg en sushi.'

Ook de school van meester Emori benadrukt dat de moraallessen 'het leven van studenten kunnen verbeteren'. Tegen het eind van de les vertelt Emori de kinderen hoe hij ooit zelf worstelde met standvastigheid. Om te slagen voor de lerarenopleiding moest hij piano-examen doen, maar de lessen wilden maar niet beklijven. Even dacht hij aan opgeven. 'Mijn medestudenten moesten me er naartoe slepen', aldus Emori. 'Dankzij hen haalde ik uiteindelijk mijn examen.'

Dus wat gebeurt er als je volhoudt en blijft oefenen?

Een meisje met lange zwarte kousen krijgt het woord. 'Als je maar niet opgeeft, er veel moeite in stopt en het samen met vrienden probeert, leer je het vanzelf.'

Meneer Emori legt tevreden zijn krijtje neer.

Meer over