Analyse

In de Kamer staat woensdag meer op het spel dan reputaties: Rutte vecht voor zijn vierde kabinet

Demissionair premier Mark Rutte vorige week op het Binnenhof in Den Haag. Beeld ANP
Demissionair premier Mark Rutte vorige week op het Binnenhof in Den Haag.Beeld ANP

Hoe kwamen de woorden ‘positie Omtzigt, functie elders’ vorige week terecht in de aantekeningen van de kabinetsverkenners? Na een week verwarring, opeenvolgende verklaringen en aanhoudende onduidelijkheid, gaat de nieuwgekozen Tweede Kamer woensdagmiddag in debat over de impasse in de kabinetsformatie. Wat staat er op het spel voor de hoofdrolspelers?

Mark Rutte

VVD-leider Mark Rutte had de kogels het liefste laten afvangen door de verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren. Aanvankelijk wilde hij zelfs helemaal geen debat. Donderdag zei hij nog dat de fotoblunder ‘echt uitermate vervelend’ was, maar dat er helaas nooit uitleg over zou komen. Dat bleek een grote inschattingsfout: de rest van het Binnenhof dacht daar anders over. Nu het debat er toch komt, zijn alle ogen op hem gericht.

Waarschijnlijk heeft Rutte meer dan eens een ‘functie elders’ voor Omtzigt gewenst. Het CDA-Kamerlid was de luis in de pels van zijn tweede en derde kabinet. Dat laatste viel na vasthoudendheid van onder anderen Omtzigt over de toeslagenaffaire. Maar de vraag is: heeft Rutte die wens ook uitgesproken tegen de verkenners? ‘Wij hebben het in onze gesprekken niet gehad over Pieter Omtzigt’, bezweert de demissionair premier. Wie langer meeloopt op het Binnenhof weet dat je zulke woorden soms letterlijk moet nemen. Niet zelf over gesproken dus, maar wel geappt? Of via iemand anders de boodschap overgebracht?

De man van wie alle affaires al tien jaar zijn afgegleden, kan het woensdag pittig krijgen. Er staat veel op het spel. Als hij het CDA, zijn favoriete coalitiepartner, nog aan de formatietafel wil krijgen, zal hij elke suggestie weg moeten nemen dat hij zich op wat voor manier dan ook wilde bemoeien met interne CDA-zaken. Rutte biedt coalitiepartners graag ‘comfort’ – bij Hoekstra moet hij van ver komen.

Sigrid Kaag

De wens van D66-leider Sigrid Kaag om nieuw leiderschap op het Binnenhof te introduceren, heeft er nog niet toe geleid dat zij vooraan stond om deze netelige kwestie op te lossen. Donderdag liet ze Rutte mede namens haar het woord voeren over de affaire: meer uitleg vond ook zij echt niet nodig.

Een inwoner van Groenlo, in de Achterhoek, heeft verkiezingsposters van JA21 omgetoverd tot een steunbetuiging voor CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een inwoner van Groenlo, in de Achterhoek, heeft verkiezingsposters van JA21 omgetoverd tot een steunbetuiging voor CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Inmiddels wil Kaag ook dat er in ‘alle openheid’ een gesprek komt over de gemaakte ‘fouten’. Zij benadrukt dat geen van de fractievoorzitters tegenover de verkenners heeft gesuggereerd dat Omtzigt weg moest. Het is volgens haar ook ‘onbestaanbaar’ dat de verkenners zijn positie ter sprake zouden hebben gebracht. Daarmee bracht de D66-leider wel een nieuw mysterie in de wereld. Want wie deed die suggestie dan wel? Was het een kattebelletje van ambtenaren die zelf vrijuit zijn gaan filosoferen over Omtzigt?

Kaag staat woensdag voor het eerst als fractievoorzitter in de arena, terwijl het grootste deel van de Kamer vermoedt dat zij tot nu toe niet volledig haar best heeft gedaan om de waarheid boven tafel te krijgen. Dat wordt op eieren lopen.

Wopke Hoekstra

CDA-fractievoorzitter Hoekstra gaat woensdag een groot spektakel maken van zijn verbazing over de suggestie dat zijn partijgenoot Omtzigt eerst weg moet voordat het CDA in een nieuwe regering met VVD en D66 kan stappen. ‘Bizar’, noemde hij het inkijkje donderdag in de aantekeningen van Ollongren. ‘Onderwerpen die geen van alle met mij zijn besproken’.

Een vertrouwensbreuk tussen hem en de grote winnaars Rutte en Kaag is het gevolg. Er blijken niet alleen vragen te zijn over de positie van Omtzigt, maar ook over Hoekstra's leiderschapsstijl. Hij zal er woensdag alles aan doen om aan CDA-kiezers duidelijk te maken dat de kritische Omtzigt onder zijn bewind niet hoeft te vertrekken.

Eén voordeel lonkt ook. Het CDA ging sowieso niet zomaar met het ‘liberale motorblok’ van VVD en D66 om tafel, nu zal die neiging nog minder groot zijn. Tenzij daar iets groots tegenover staat natuurlijk. Hoekstra kan zijn huid duur verkopen. Uiteindelijk heeft ook het CDA een groot belang om mee te regeren, VVD en D66 zullen het Hoekstra mogelijk moeten maken.

Ploumen en Klaver

Zijn ze nou wel of geen innig koppel: PvdA-leider Ploumen en GroenLinks-leider Klaver? Ploumen maakte voor de verkiezingen duidelijk dat ze alleen in een nieuw kabinet wil als ze een linkse partner mee kan nemen. Maar op de gelekte notities van Ollongren stond dat de linkse partijen elkaar in de praktijk helemaal niet zo stevig vasthouden. Ploumen ontkent hevig.

De vraag die een electorale concurrent als de SP woensdag zomaar zou kunnen stellen: ‘Maar mevrouw Ploumen, wie heeft er dán gesuggereerd dat u en Klaver elkaar niet vasthouden? Of hebben de verkenners dat ook zelf verzonnen?’

De oud-verkenners

De kans is groot dat de hamvraag na afloop van het debat nog steeds niet is beantwoord. Als Ollongren en Jorritsma hadden willen openbaren wie de suggestie over Omtzigt heeft gedaan, hadden ze dat maandag wel in hun excuusbrief gezet. Achter de schermen wordt gesuggereerd dat het duo mogelijk hun ondersteunende ambtenaren de schuld gaat geven. Die zouden dan uit zichzelf Omtzigts positie ter sprake hebben gebracht. Natuurlijk gaan ze niet zeggen wie dat waren, want ‘er zijn maar twee mensen verantwoordelijk’ voor dit drama en dat zijn de ex-verkenners, vinden ze zelf.

Het zal moeten blijken of de Kamer genoegen neemt met die vaagheid. In het beste geval komen Ollongren en Jorritsma weg met alleen een beschadigde reputatie. In het slechtste geval is de schade groter. PVV-leider Wilders eist nu al dat Ollongren ook aftreedt als minister van Binnenlandse Zaken, omdat ze in die hoedanigheid geacht wordt de rechtsstaat te bewaken. Of meer partijen daar zo over gaan denken, hangt woensdag in hoge mate af van de kracht van Ollongrens verdediging.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden