In de herfst begint het gezoem

Een voorbeschouwing over de Nobelprijs voor Literatuur kan niet zonder het woord 'misschien'. Uit onvrede met de ongewisheid over de uitreiking slaan we jaarlijks aan het speculeren.

Het is oktober, dus lang kan het niet duren voordat we het weten. Meer zekerheid is er niet. Zelfs de dag waarop de Zweedse Academie (achttien leden, onder wie de schrijvers Kerstin Ekman en Torgny Lindgren) de winnaar bekendmaakt, is geheim. Gebruikelijk gebeurt het op een donderdag in de eerste helft van de maand; dat zou 4 of 11 oktober moeten zijn. Om 13.00 uur laat de secretaris van de Academie, Peter Englund, weten wie de Nobelprijs voor Literatuur heeft gewonnen.


In de voorgaande maanden heeft de Academie, die wekelijks vergadert, de boeken gelezen van 210 kandidaten die zijn voorgedragen door diverse internationale instellingen, maar ook individuen van over de hele wereld. Zo heeft de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde losgelaten dat zij dit jaar schrijver Cees Nooteboom en de Vlaamse dichter Leonard Nolens heeft voorgedragen.


Of die voordrachten enig gewicht in de schaal leggen, is onduidelijk. De Zweedse Academie laat zich ook informeren door specialisten wier namen ze niet bekendmaakt.


Wat de selectiecriteria zijn? Geen idee. De Nobelprijs is bestemd voor een auteur van uitmuntend werk 'met een idealistische trend', verordonneert het testament van de chemicus Alfred Nobel. Engagement zou derhalve een voordeel zijn. Maar toen vorig jaar de Zweedse dichter Tomas Tranströmer de prijs kreeg, heette het in de verantwoording dat hij 'met zijn doorschijnende beelden een nieuwe toegang geeft tot de werkelijkheid'. Dat klinkt eerder als een poëticaal beginsel.


Het voorschrift van Nobel moet dus niet enghartig worden geïnterpreteerd. De winnaar hoeft geen opruiende activist te zijn. Cees Nooteboom (79), die als literair verslaggever op de barricaden stond in Boedapest (1956), Parijs (1968) en Berlijn (1989), maar die ook meditatieve stukken schreef over Spitsbergen en Japan, een wereldreiziger is met een onvermoeibare nieuwsgierigheid en bovendien een internationaal gewaardeerd prozaïst, zou goed in aanmerking kunnen komen.


Bij de Britse bookmaker Ladbrokes gooit Nooteboom hoge ogen, samen met de Chinees Mo Yan. Wie 1 euro inzet, krijgt er bij winst van Nooteboom of Yan 12 voor terug. De bard Bob Dylan heeft een notering van 10 op 1. (Overigens weet niemand hoe hij op de kandidatenlijsten terecht is gekomen.) De Japanse grootmeester Haruki Murakami (63), die in zijn fantastische romans en verhalen Oost en West subliem verenigt, is favoriet met een notering van 3 op 1.


Als je op een lijst staat, tel je mee. Maar voor wat? Philip Roth, Milan Kundera, Umberto Eco en Amos Oz staan er ook op. Je zal er maar jaren op staan en nooit winnen. Herman Kochs notering is 66 op 1, zegt Ladbrokes, maar al verkopen zijn romans in Duitsland goed, het ontbreken van een werkelijk uitmuntende titel in het oeuvre kan toch geen criterium zijn.


Grappig is het opgewonden speculeren zeker, voor buitenstaanders dan. Op 4 april berichtte de Vlaamse krant De Morgen dat Tom Lanoye dit jaar kandidaat voor de Nobelprijs zou zijn. Dat had de minister van Staat Mark Eyskens op de radio gezegd. Lanoye zat in New York toen hij het nieuws hoorde en liet meteen de champagne aanrukken. Een dag later had De Standaard nieuwer nieuws: 'Tom Lanoye is géén kandidaat Nobelprijs.' De Nederlandse Academie had immers Leonard Nolens voorgedragen. Dat was Eyskens ontgaan. Dat krijg je ervan als niemand precies weet wie er nu wel en wie niet als kandidaat gelden.


Het nomineren geschiedt altijd in stilte. In voorgaande decennia zouden Simon Vestdijk, Gerrit Kouwenaar, Harry Mulisch, Hugo Claus en Louis Paul Boon namens Nederland en België zijn voorgedragen. Bekend is het tragische verhaal over Boon, die op 11 mei 1979 met zijn vrouw op de Zweedse ambassade in Brussel werd verwacht. Waarom? Wel, dat kon maar op één ding wijzen.


De dag ervoor, op 10 mei, ging Jeanneke Boon dus naar de kapper. Maak je niet te zenuwachtig, had ze haar man Louis Paul (67) gezegd. Trek je maar terug in je schrijfhok. Boon ging daar zitten, schreef een regeltje, zette een kopje oploskoffie, rolde een sigaret en stortte toen ter aarde. Hartaanval, dood. Wat er een dag later op de Zweedse ambassade moest worden besproken, is ook Jeanneke Boon altijd onbekend gebleven.


En zo hoort het ook. We horen de uitslag, met wat eraan voorafgaat hebben we niets te maken. In deze eeuw is de Nobelprijs een paar keer gegaan naar een schrijver die op ieders lijstje voorkwam (Coetzee, Pamuk, Vargas Llosa, Tranströmer), maar even vaak was de winnaar een complete verrassing (Jelinek, Le Clézio, Müller, Pinter). Die recente ervaring alleen al zou genoeg moeten zijn om acuut met gissen en gokken te stoppen. Maar altijd wanneer de eerste donderdag in oktober in aantocht is, begint het gezoem en het rondbellen weer.


Misschien heeft de Zweedse Academie vorige week donderdag de knoop al doorgehakt. Hoe de leden erbij zitten, weten we sinds Salman Rushdie onlangs uit de school klapte in Joseph Anton, zijn memoires. Op uitnodiging van de Academie mocht Rushdie een discussie bijwonen in het beursgebouw in Stockholm: 'Om een lange tafel stonden negentien stoelen, gestoffeerd met bleekblauwe zijde. Eén ervan was voor de koning, voor het geval die kwam opdagen; de stoel bleef leeg als hij dat niet deed, dus eigenlijk altijd.'


Scandinaviërs zijn dikwijls geoefende zwijgers. Die eigenschap komt de achttien leden van de Zweedse Academie goed van pas. Zij zullen onderhand wel weten wie zeer binnenkort de Nobelprijs voor Literatuur krijgt. Verder niemand. Zeker is dat de prijs 900 duizend euro bedraagt. Dat is 200 duizend euro minder dan in 2011: het gevolg van de crisis, die ook de in beleggingen ondergebrachte erfenis van Alfred Nobel heeft aangevreten.


Even zeker is dat Cees Nooteboom deze week iets te vieren heeft. Vandaag verschijnt zijn nieuwe boek: Brieven aan Poseidon.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden