analyseMachtsvertoon Erdogan

In de geopolitieke strijd wil Erdogan één ding laten zien: dat de Turken en hij niet met zich laten sollen

De spanningen tussen Griekenland en Turkije lopen op, en ook in Libië laat de Turkse president Erdogan zich steeds meer gelden. Hoe moeten we die ontketende geopolitieke strijd duiden? 

Turkije voelt zich – met Erdogan aan het roer – alleen staan tegenover een buitenlandse samenzweringBeeld Getty Images

Twee Navo-lidstaten die elkaar een oorlog in rommelen: het is bijna ondenkbaar. Maar de mogelijkheid van een gewapend treffen tussen Griekenland en Turkije hangt wel degelijk in de lucht vanwege het geschil over olie- en gasboringen in de Middellandse Zee. De Turken laten niet met zich sollen, de Grieken staan op hun strepen. Tot vreugde van Athene stuurde Frankrijk donderdag een marineschip en twee gevechtsvliegtuigen naar het gebied. Dinsdag liet Turkije drie marineschepen opvaren met het onderzoeksschip Oruç Reis, dat naar gas zoekt in een deel van de zee waar Griekenland exclusieve rechten meent te hebben. Schoten zijn nog niet afgevuurd, wel diplomatieke schoten voor de boeg.

De ministers van Buitenlandse Zaken van de EU hebben vanmiddag een online spoedoverleg over de kwestie. De Griekse minister Niko Dendias ontmoet in Wenen zijn Amerikaanse collega Mike Pompeo. De Turkse president Recep Erdogan benadrukte dat hij het geschil met onderhandelingen wil oplossen, maar dat impliceert dat er ook een minder vreedzame manier is. Van de Franse manoeuvres toonde hij zich niet onder de indruk. De Oruç Reis gaat volgens plan door met boringen tot 23 augustus.

Turkije trekt op het geopolitieke speelveld steeds meer een grote broek aan en Erdogan ziet zichzelf als een belangrijker staatsman dan president Emmanuel Macron.

Met Frankrijk staat Turkije inmiddels vrijwel op voet van vijandschap. Ook inzake Libië staan de landen lijnrecht tegenover elkaar. Ankara beschuldigt de Fransen van neokoloniale strapatsen. Macrons bezoek aan Beiroet werd in de Turkse regeringsgezinde pers uitgelegd als een poging de groeiende Turkse invloed in het Midden-Oosten tegen te gaan.

De Grieks-Turkse spanningen zijn opgelopen sinds duidelijk is dat het oostelijk deel van de Middellandse Zee grote gasvoorraden herbergt. Decennia oude territoriale geschillen over de volkenrechtelijke status van de Griekse archipel staan op scherp.

Voor de exploitatie van de bodemschatten vormde Griekenland een consortium met Italië, Egypte, Israël, Cyprus en Jordanië. Frankrijk en de VS steunen het project. Turkije voelt zich alleen staan tegenover een buitenlandse samenzwering – een bekend fenomeen in de Turkse psyche.

Als tegenzet sloot Turkije een akkoord met Libië over hun zeerechten. Daarin werd de Exclusieve Economische Zone (EEZ) van de één zo groot ingetekend dat die aan die van de ander grenst.

Erdogan op bezoek bij het mausoleum van Mustafa Kemal Ataturk, eind juli. Beeld AFP

Een ruzie tussen Athene en Ankara over Turkse proefboringen bij Cyprus werd eind juli gesust door Angela Merkel, die erop gebrand is zich neutraal op te stellen. Maar de afspraak voor een gesprek was nog maar net gemaakt, of Griekenland en Egypte maakten bekend een akkoord te hebben gesloten: hun segment van de Middellandse Zee werd onderling verdeeld in EEZ’s.Die in Turkse ogen verraderlijke stap was voor Erdogan reden de Oruç Reis de zee op te sturen. ‘Breek het overleg ogenblikkelijk af’, liet hij zijn diplomaten weten.

Dat de escalatie uitmondt in gewapend conflict lijkt in strijd met de Navo-logica, maar niets is zeker. In 1996 raakten de buurlanden bijna in oorlog door ruzie over het onbewoonde en onbeduidende Griekse eilandje Imia, vlak voor de Turkse kust.

Ditmaal zijn de belangen veel groter. Alle maritieme rijkdommen – olie, gas en visserij – staan op het spel, naast strategische belangen. Turkije acht zich schandelijk benadeeld door de Griekse uitleg van het zeerecht: de honderden Griekse eilanden, ook de allerkleinste, zouden allemaal een EEZ (maximaal 200 zeemijl) hebben. Voor de Turken betekent dit dat hun economische rechten in de Middellands Zee zo’n beetje zijn beperkt tot het uitwerpen van een hengeltje vanaf de Turkse kust. Dat is de trotse Turkse natie te min.

Ergernis wekt vooral Kastellorizo, het meest oostelijke van de Griekse eilanden. Het is klein, telt amper 500 inwoners en ligt 2 kilometer voor de Turkse kust. ‘En op grond daarvan claimt Griekenland 40 duizend vierkante kilometer zee’, laat Ankara verontwaardigd weten.

Wat de Grieken sterkt is dat hun visie voortvloeit uit Unclos, het zeerechtverdrag van de VN. ‘Maar dat heeft Turkije niet geratificeerd’, zegt Özgür Ünlühisarcikli, directeur van het German Marshall Fund in Ankara. ‘Voor een geschil met Turkije heeft het dan ook geen betekenis.’

Vandaar Erdogans nadruk op praten: als de kwestie niet kan worden opgelost met een simpele verwijzing naar het VN-verdrag, moet er worden onderhandeld. ‘Dat kan heel lang duren’, zegt Ünlühisarcikli. ‘Maar zolang er wordt gepraat, wordt er in ieder geval niet gevochten.’

Lees meer over Turkije en Erdogan

Turkije én de familie Erdogan verdeeld door Istanbulverdrag, dat vrouwen moet beschermen
Turkije overweegt zich terug te trekken uit een Europees verdrag ter bestrijding van geweld tegen vrouwen. De kwestie verdeelt ook regeringspartij AKP. Het bestuur hakt naar verwachting deze week de knoop door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden