In de geest van Max van der Stoel

De nieuwe 'Albanese' universiteit in Macedonië is gericht op samenwerking met andere Balkan-volkeren. Het instituut is een geesteskind van Max van der Stoel, de voormalige hoge commissaris voor de minderheden van Europa....

Een modderweg, een stinkende vrachtwagen, een loslopend schaap. En dan ineens horden lachende Albanese studenten. Vijfhonderd meter verderop: weer een modderweg, weer een vrachtwagen en vast ook wel ergens een schaap. En weer vrolijke Albanese studenten.

Toch is het niet moeilijk tussen deze studenten de verschillen te ontdekken. Op plek één kent bijna niemand Engels. Als je groepjes aanspreekt, doen de jongens het woord. Reeds in de eerste dertig seconden benadrukken zij het belang van 'de Albanese identiteit' en 'Albanese rechten'.

Op plek twee spreken alle studenten Engels. De meisjes voeren zelf het woord of onderbreken de heren als ze dat nodig achten. 'Europa!', 'een nieuwe tijd' is hier het vocabulaire.

Acht jaar geleden had het West-Macedonische Tetovo, een stad met 150 duizend overwegend Albanese inwoners, geen enkele universiteit. Nu zijn er twee; twee totaal verschillende. De eerste staat voor nationalisme en isolatie, de tweede voor open grenzen en een open maatschappij. Als twee het wint van één, gaat het goed met het vredesproces in Macedonië.

Noem de naam 'Sulejmani' en de Tetovose taxichauffeur zet je af op plek één. Noem de naam 'Stoel' en je belandt op plek twee.

'Stoel' is Max van der Stoel. De South Eastern European University (SEEU) die in oktober haar poorten opende, is zijn geesteskind. Een van de voornaamste grieven van de grote Albanese minderheid in Macedonië was het ontbreken van universitair onderwijs in de eigen taal. Tot 1991 studeerden de meeste Macedonische Albanezen aan de universiteit van Pristina in Kosovo. De sluiting daarvan door het Milosevic-regime leidde tot rellen en frustratie in Macdonië.

Van der Stoel, destijds hoge commissaris voor de minderheden bij de OVSE, de organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa, kwam met de oplossing. Universitair onderwijs in het Albanees - oké, maar dat moet dan wel open en Europees zijn, gericht op samenwerking met andere Balkan-volkeren.

Een betere vorm van conflictpreventie was nauwelijks denkbaar. Het initiatief - met colleges in het Albanees, Macedonisch en Engels - werd al snel de Van der Stoel-Universiteit genoemd. Het kreeg de steun van de gematigde Albanese politiek leider Arben Xhaferi. De Nederlandse overheid droeg bij aan de financiering. Echter: in het midden van de jaren negentig was al een Albanese universiteit in Tetovo opengegaan. Illegaal, maar toch.

'Stoel is de vijand van het Albanese volk! Een oplichter!' Fadil Sulejmani is de rector van de illegale universiteit. Hij is een man met een grote bos grijs haar, die hard praat en niet van diplomatiek taalgebruik houdt. Zo kwaad is hij op Van der Stoel, door hem consequent Stoelie genoemd, dat hij steeds wegwerpgebaren maakt richting het raam, richting de nieuwe SEEU-gebouwen in het zuiden.

'Hou toch op over die zogenaamde Stoelie-Universiteit! Dat is geen universiteit. Dat is een privé-schooltje! Wie kan hier nou duizend gulden collegegeld betalen? Het is een eliteclubje! Een cursusje voor het corrupte partijkader van Arben Xhaferi.'

Rector Sulejmani heeft het niet gemakkelijk gehad. Kort nadat zijn universiteit in december 1994 was geopend, reden bulldozers van de Macedonische overheid eropin. Sulejmani verdween voor maanden in de gevangenis. Later werd een nieuw gebouw neergezet, waarvan tegen de autoriteiten werd gezegd dat het een ziekenhuis zou worden.

Onderwijs wordt nu gedoogd, maar de diploma's zijn niet erkend. De financiering is geheel in handen van de Albanese diaspora. Die zorgt er met vele giften voor dat het collegegeld laag blijft: 150 euro. Verzoeken om erkenning als staatsuniversiteit zijn door de Macedonische overheid afgewezen.

Wie in Sulejmani's luxueuze rectorskamer rondkijkt, kan dat wel begrijpen. De rector zegt er 'totaal geen separatistische sympathieën' op na te houden. Maar de parafernalia in zijn kamer leveren daarvoor niet een bewijs. Een reusachtige Albanese adelaarsvlag, een beeld van de Albanese nationale held Skanderbeg, een kaart van een Groot-Albanië - het zijn precies de objecten die de paranoia bij de Macedonische nationalisten versterken. Evenals de uitspraak 'Albanezen en Macedoniërs hebben niets, helemaal niets gemeenschappelijk'.

'Stoelie's privé-schooltje is een Macedonisch marionetteninstituut', zegt Sulejmani. 'Laat de Albanezen in een referendum maar kiezen. Je zult zien: alleen deze universiteit is conform de wil van het Albanese volk.'

Een enkel gebouw met vijf verdiepingen. Veertien faculteiten. Vijfentwintighonderd studenten. De lokalen zitten afgeladen vol. Gevraagd naar hun mening over de Van der Stoel-Universiteit, antwoorden Sulejmani's studenten volgens de klassieke wetten van de sociologie.

In groepjes herhalen zij het discours van de rector. Buiten het zicht van collega's verandert de toon. 'Ik geloof dat de Van der Stoel-Universiteit erg goed is', zegt de piepjonge student Bujar bijna fluisterend. 'Stoel kost veel geld, maar mijn ouders zijn ervoor aan het sparen. Maar vertel het aan niemand hoor!'

Een smal weggetje zonder trottoir. Stinkende vrachtwagens, opspattende modder. Geografisch is de afstand tussen 'Sulejmani' en 'Stoel' nog geen halve kilometer. 'Stoel is fantastisch!' De SEEU-studenten Edita en Fikrete zijn het erover eens: zulk leuk onderwijs hebben ze nog nooit genoten. 'Er is een wereld voor me opengegaan', zegt Edita. 'Er is hier echt communicatie tussen studenten en docenten. Geen ouderwetse, autoritaire professoren. Dat is helemaal nieuw voor ons.'

'Het was moeilijk voor mijn ouders mij hier te laten studeren', zegt Fikrete. 'We hebben er geld voor moeten lenen. Maar we geloven dat het goed is. Hier ligt de toekomst.'

Een blubberveld met nieuwe gebouwen. Modderpoten in glinsterende gangen. Stoel-rector Alajdin Abazi was tot begin jaren negentig hoogleraar elektromagnetisme aan de Universiteit van Pristina. Hij is een zacht pratende man met een somber gelaat, dat opklaart zodra hij het woord neemt. 'Het is fantastisch wat hier in een paar maanden tot stand is gebracht', lacht hij. 'Een halfjaar geleden was er nog helemaal niets. En moet je nu zien! Computerlokalen, Amerikaanse gastdocenten, enthousiaste studenten. Je voelt dat hier iets goeds in de lucht hangt.'

Zeker, problemen zijn er nog te over. Met vijf faculteiten is het onderwijsaanbod beperkt. Bijna alle nieuwe studenten zijn bovendien Albanees, terwijl 'Stoel' ook voor Macedoniërs openstaat. En met 750 euro collegegeld moeten veel potentiële studenten op voorhand afhaken. 'Het is nog maar een begin', zegt Abazi. 'Het zijn slechts hindernissen die we uit de weg kunnen ruimen.'

Beschaving betekent elkaar niet met demagogische argumenten zwartmaken. Abazi praat daarom liever niet over Sulejmani, hoewel die hem dagelijks in de media de meest lelijke dingen naar het hoofd slingert. 'We moeten beseffen dat we in de eenentwintigste eeuw leven', zegt hij zachtjes. 'Je mag jezelf niet isoleren, je aan de internationale universitaire normen onttrekken. Ze kunnen wel advocaten opleiden, maar als die de academische basisvaardigheden ontberen, zijn ze geen advocaten.'

In de Stoel-mensa zingt een Franse chansonnier een lied getiteld l'Europe. De studenten zijn uitzinnig. In de juichende massa bevinden zich collega's van vijfhonderd meter verderop.

Er hangt hier iets goeds in de lucht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden