AnalyseWesterbork

‘In de film Westerbork kijken we door een Duitse lens naar mensen met verlammende angst’

Een film van het alledaagse leven in doorgangskamp Westerbork is ten dele gerestaureerd. ‘Dit project is veel relevanter dan de restauratie van De Nachtwacht.’

Nieuw beeld, gevonden tijdens de restauratie van de ‘Westerborkfilm’: een Nederlandse bewaker bij de poort van het kamp.Beeld Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Het zijn zeldzame beelden van de Shoah in uitvoering: de filmopnamen die cineast Rudolf Breslauer in het voorjaar van 1944 in doorgangskamp Westerbork heeft gemaakt. Ze tonen bepakte mensen, zoekend naar de hun toegewezen wagon. Een ouder echtpaar dat een plek op de kale vloer heeft bemachtigd. Het meisje, van wie sinds 1994 bekend is dat zij Settela Steinbach heette, dat nog een blik naar buiten werpt voordat een zware houten deur met het opschrift ‘74 pers.’ wordt vergrendeld. Geüniformeerde Duitsers, onder wie kampcommandant Albert Konrad Gemmeker, die de trein – ongetwijfeld stipt op tijd – zien wegrijden.

De bekende (‘iconische’) beelden, onderdeel van het Memory of the World-register van Unesco, waren altijd wat vaag omdat er vele generaties kopieën van de originele opnamen in omloop zijn gebracht. Reden voor het Niod, de eigenaar van de ‘Westerborkfilm’, om in samenwerking met het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid de oorspronkelijke beeldkwaliteit te herstellen dan wel te verbeteren.

Daarbij werd beeldonderzoeker Gerard Nijssen geholpen door de vondst van originele cameranegatieven. Daarop is haarscherp het transport van 19 mei 1944 te zien. De overige opnames – samen goed voor ruim anderhalf uur film – zullen beeld voor beeld worden gerestaureerd. Bij het onderzoek werd een tot dusverre onbekend beeldfragment ontdekt (van een Nederlandse bewaker bij de poort van het kamp). Nijssen hoopt op meer van dit soort vondsten.

Door de Duitse lens

‘Het belang van dit project’, waarvan de eerste resultaten dinsdag werden getoond, ‘is niet te overschatten’, zegt Niod-directeur Frank van Vree. ‘Maar het is ook een problematisch project. De film is met een propagandistisch oogmerk gemaakt in opdracht van Gemmeker. We kijken dus door de Duitse lens naar mensen die in een verlammende angst moeten hebben verkeerd.’

Daarin schuilt echter ook de authenticiteit van de Westerborkfilm. ‘De restauratie van de film is dan ook veel relevanter dan de restauratie van De Nachtwacht, die tot een enorme hype wordt opgepompt’, meent Eppo van Nispen tot Sevenaer, directeur van Beeld en Geluid. ‘De film toont de essentie van de Shoah. De Nachtwacht was een verkleedpartijtje van respectabele mannen in de 17de eeuw.’

Westerbork was de laatste halteplaats in Nederland voor het gros van de Nederlandse Joden, Roma en Sinti die naar lugubere bestemmingen in het oosten werden vervoerd. Een schemerzone tussen hoop en vrees. De bewoners van het kamp wisten dat ze beter niet in de treinen terecht konden komen die regelmatig, vaak op dinsdag, vanuit Westerbork vertrokken. Maar ze klampten zich vast aan de gedachte dat ze op de plaats van bestemming zouden worden tewerkgesteld. En van werken ging niemand dood, luidde de gangbare zegswijze.

Gemmeker liet de kampbewoners in het ongewisse over hun lot – waarvan hij zelf naar eigen zeggen ook niet op de hoogte was. Met het relatief milde regime in zijn kamp wilde hij de bange voorgevoelens van de geïnterneerden zoveel mogelijk temperen. Joden mochten er hun religieuze feesten vieren. Er waren werkplaatsen, onder andere voor de demontage van batterijen. Er was een goed ingerichte ziekenboeg, waar patiënten zodanig werden opgelapt dat ze op transport konden worden gesteld. En er was een speelplaats met vier wippen, twee rekstokken en een zandbak.

Op de appèlplaats werden wedstrijden in uiteenlopende disciplines afgewerkt, noteerde kampbewoner Philip Mechanicus in zijn dagboek: ‘Hardlopen, estafettelopen, touwtrekken voor seniores en juniores. Ironisch sprak men van: trans-sportwedstrijd.’ Mechanicus beschreef een ‘opgeschoten jongen met spiernaakt, gebruind lichaam achter een handkar. Op zijn rechterborst de helgele Jodenster, vastgeplakt met leukoplast.’ Hij hoorde hoe een moeder haar dochter terechtwees die haar toetje niet bliefde. ‘Hoor eens, als je je pudding niet opeet, ga je zónder mammie op transport.’

Zes revues

Maar het toppunt van absurdisme werd wel gevormd door de zes revues die tussen juli 1943 en juni 1944 in Westerbork werden uitgevoerd. Die bestonden volgens Mechanicus, zelf geen liefhebber van het genre, uit ‘een mengeling van schetsen uit de oude doos en milde bespotting van toestanden en verhoudingen in het kamp.’ Kortom: ‘Operettemuziek bij een geopend graf.’ De commandant heeft ‘schik als een kind’, schreef Mechanicus. ‘Zalig zijn de armen van geest.’

Gemmeker heeft de kalmerende normaliteit van Westerbork laten vastleggen door de, uit Duitsland afkomstige, filmmaker Rudolf Breslauer. Die toog in het voorjaar van 1944 aan het werk. Eerst met een Victor camera, later met een (betere) Siemens camera. Niet alle kampbewoners wilden figureren in een film die, naar zij vreesden, Duitse propagandadoelen zou dienen. Zo verlieten twee predikanten verontwaardigd een kerkdienst voor protestantse Joden toen ze bij binnenkomst de camera ontwaarden. Maar Breslauer registreerde ook de onthutsende taferelen op de zogenoemde Boulevard des Misères, de plaats van waarvandaan de treinen vertrokken.

Publicist Ad van Liempt heeft in zijn vorig jaar verschenen biografie van Gemmeker een hoofdstuk gewijd aan de Westerborkfilm. Daarin staat de vraag centraal wat de kampcommandant ertoe kan hebben bewogen om een film te laten maken waarin zijn aandeel in de Shoah accuraat is vastgelegd. Wellicht heeft hij met deze – nimmer gemonteerde film – zijn meerderen willen tonen hoe geordend het er in zijn ‘werkkamp’ aan toeging. Maar tijdens zijn naoorlogse strafproces, waar delen van de film als belastend materiaal werden getoond, suggereerde hij slechts de waarheid te hebben willen dienen. ‘Ik wilde zelfs alles hebben, ook het treurige, zodat niet gezegd kon worden dat ik alleen de betere kanten van het kamp vast heb laten leggen.’ Gemmeker liet, aldus Van Liempt, ‘de aanwezigen in de rechtszaal in totale verwarring achter’.

Gemmeker kwam er met een gevangenisstraf van tien jaar vanaf, waarvan hij er zes uitzat. Breslauer werd op 4 september 1944 met een van de laatste treinen vanuit Westerbork naar Theresienstadt overgebracht. Hij kreeg, schreef Van Liempt, van Gemmeker geen toestemming om zijn camera mee te nemen. Later werden Breslauer en zijn hele gezin, dochter Ursula uitgezonderd, in Auschwitz vermoord.

Mijn Bevrijding: ontdek bevrijdingsverhalen van ooggetuigen uit heel Nederland

75 jaar geleden werd ons land bevrijd en daar staat de Volkskrant uitgebreid bij stil. Bekijk hier hoe Nederland er precies 75 jaar geleden uitzag en ontdek telkens nieuwe persoonlijke bevrijdingsverhalen uit nieuw bevrijd gebied.

Of lees direct deze bevrijdingsverhalen

De Duitse Jood Paul Guggenheim woonde voor de oorlog al tien jaar in Nederland, maar dat gaf hem geen paspoort. Toen Paul via Cuba aan de Holocaust ontsnapte, wilde hij Nederland toch helpen ‘bevrijden van die beesten’. Zijn zoon ontdekte het verhaal door het koffertje dat tientallen jaren gesloten bleef, dan toch te openen.

In het huis van het gezin-Plompen in Valkenswaard zaten tijdens de oorlog Duitsers ingekwartierd: Hans en Karl. In hetzelfde huis zat later een Joodse vrouw ondergedoken. En zij was niet de laatste gast

Ze zijn de tachtig gepasseerd en merken dat de wonden van de Tweede Wereldoorlog 75 jaar na de bevrijding nog niet zijn geheeld. Kunnen nieuwe technieken hen helpen? Hoe Nederland omging met het psychische leed van de oorlog - toen en nu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden