In de bres voor Franco’s nagedachtenis

De echte Franco-aanhangers sterven uit. Maar een stichting strijdt voor de geestelijke erfenis van El Caudillo...

Je zou er bijna aan voorbij lopen. Zo onopvallend is de entree naar de schatkamer van Spanjes langst regerende dictator. Buiten hangt slechts een anonieme intercom-bel. Twee etages hoger enkel een ongepoetst koperen plaatje: Fundación Nacional Francisco Franco.

Hoe anders als de deur open zwaait van de Madrileense etagewoning waarin de Franco-stichting zetelt. De kleine vestibule is omgetoverd tot een heuse tempel van verering voor de generaal die Spanje eerst in een bloedige burgeroorlog (1936-’39) stortte en vervolgens decennia lang (1939-’75) met ijzeren hand regeerde.

Waar je ook kijkt, Franco is present. Foto’s tonen de jonge dappere militair in Spaans Marokko en de trotse vader van dochter Carmen. Medailles en munten eren de ‘redder van Spanje’. Terwijl bronzen borstbeelden de staatsman op leeftijd vereeuwigen.

Bijna elke muur in het sjofele appartement is bedekt met wandtapijten met adelaars en andere nationalistische symbolen. Een reusachtig schilderij toont Franco als ‘het geschenk van God en de Messias van het uitverkoren volk’.

Op houten tafels liggen stapels boeken over Franco’s gedachtegoed, zijn leven en zijn autoritaire regime. Heruitgaven van bekende fascistische werken als Raza en nieuwe titels over de Valle de los Caidos, de imposante bergbasiliek vlak buiten Madrid waar Franco sinds zijn dood op 20 november 1975 ligt begraven.

Verder veel leesmateriaal over de Franco-stichting die ruim dertig jaar er voor waakt en strijdt dat Franco’s ‘82 prachtige jaren’ en zijn ‘glorieuze regime’ niet zomaar in de vergetelheid raken. En dat valt niet mee, erkent Felix Morales, vicepresident van de Fundación Franco. Politiek spelen de tienduizenden aanhangers van de oud-dictator al jaren geen rol van betekenis meer. Maar ook maatschappelijk staat de nagedachtenis aan El Caudillo steeds meer onder druk.

De echte franquistas sterven langzaam uit. De jongste generatie heeft niks met de Spaanse Guerra Civil en de lange jaren van de dictatuur. En dan is er de onlangs door het Spaanse parlement aangenomen Wet op het Historische Geheugen waarmee de linkse premier Zapatero eindelijk een einde wil maken aan de spoken uit het verleden (zie kader).

Maar daarover wil Felix Morales aanvankelijk niet praten. ‘Dat is politiek. Wij doen hier aan onderzoek.’ Secretaris Emilio de Miguel valt hem bij. Hij verhaalt over de 27 duizend documenten die digitaal, maar vaak ook in oude, stoffige ordners liggen opgeslagen.

Vergeelde krantenknipsels over Franco’s openingen van scholen, waterwerken en ziekenhuizen. Vurige toespraken voor volk en vaderland. Maar ook een brief aan de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson waarin Franco weigert Spaanse militairen naar Vietnam te sturen, de oorlog veroordeelt en de Vietnamese leider Ho Chi Minh een ‘patriot’ noemt.

Liefdevol bladert De Miguel door een van de oude boeken. ‘Mooi hé? En alles zonder maar één euro subsidie van de overheid.’ Opeens boos: ‘Wij moeten echt bedelen bij onze donateurs. Terwijl linkse stichtingen enorme bedragen krijgen toegestopt voor onderzoek van hun documenten en digitalisering van hun archieven.’

De Miguel wijst op instellingen als Francisco Largo Caballero (vernoemd naar de Republikeinse premier tijdens de Spaanse burgeroorlog) en Pablo Iglesias (de oprichter van de socialistische partij PSOE). Om vervolgens te attenderen op de financiële noodkreet die de Franco-stichting onlangs onder haar 1.500 leden heeft verspreid.

Voorzichtig komt het gesprek op het gebrek aan vrijheid tijdens veertig jaar dictatuur. Op de wrede en massale onderdrukking van het regime. Morales wil er niks van horen. Franco heeft Spanje louter goeds gebracht. Neem koning Juan Carlos en de democratische monarchie. Of het feit dat Franco Spanje buiten de Tweede Wereldoorlog heeft gehouden.

Opperen dat dit wellicht meer aan geluk dan wijsheid heeft gelegen, is onbegonnen werk. Helemaal te memoreren aan Franco’s al te exorbitante eisen aan Adolf Hitler: de toezegging dat Spanje Brits Gibraltar, heel Frans Marokko en delen van Algerije zou krijgen in ruil voor een oorlogsverklaring aan de geallieerden. Voorwaarden die een geïrriteerde Führer veel te ver gingen – hij gunde Franco slechts ‘de rots’– en Hitler ertoe zouden hebben verleid te verklaren ‘dat hij liever een paar kiezen liet trekken dan ooit weer met Franco te onderhandelen’.

Maar Morales is al weer verder met zijn lofzang op de Generalisimo. Hij roemt de sociale revolutie die Franco in Spanje heeft teweeggebracht. De economische voorspoed die Franco zijn volk heeft gegeven. ‘Franco is een vernieuwer geweest. Hij is dapper de strijd aangegaan met armoede en analfabetisme. Aan hem hebben we het te danken dat het rurale, soms achterlijke, Spanje tot een moderne staat heeft kunnen uitgroeien.’

Maar bovenal is Morales te spreken over de eenheid die Franco in het politiek verdeelde Spanje wist te creëren. Morales straalt helemaal. De Miguel glundert van oor tot oor. Beide oude heren lijken haast hetzelfde gevoel te ervaren dat de excentrieke kunstenaar Salvador Dali ooit ondervond toen deze na een lunch met Franco uitriep: ‘Ik ben tot de conclusie gekomen dat hij een heilige is.’

Daarom doet het zo’n pijn, doorbreekt Morales plotseling de stilte, dat Spanje Franco’s erfenis verkwanselt. ‘Communisten, terroristen, separatisten. Allemaal hebben ze een schandelijke invloed gekregen op de linkse regering van premier Zapatero. Allemaal werken ze mee aan de versplintering van Spanje. Maar ook aan het verval van de morele deugden en religieuze waarden van dit land.’

En dan de Wet op het Historische Geheugen! Volgens De Miguel een ‘schandelijke wet’ die puur vanuit ‘linkse revanchegevoelens’ is geschreven. ‘Een pijnlijke belediging voor die helft van Spanje die als overwinnaar uit de strijd kwam.’

Maar De Miguel en Morales laten zich niet als ‘slechteriken’ in de hoek zetten. Ze weigeren Franco zomaar uit het straatbeeld te laten verdwijnen. Zijn laatste standbeelden, in Santander en Melilla, moeten blijven. ‘Illegaal’ verwijderde monumenten moeten weer een waardige plek krijgen.

Gaat dit echt lukken? Twee jaar procederen ze al tevergeefs om het zeven meter hoge beeld van Franco te paard weer op zijn plek in Madrid te krijgen. Nadat de Spaanse overheid het ’s nachts en zonder aankondiging van zijn sokkel had laten weghalen. Morales: ‘We geven het niet op! Ook al worden onze brieven niet beantwoord en rechterlijke uitspraken uitgesteld. We blijven vechten voor dat beeld, we blijven strijden voor Franco.’

Plots beëindigt hij het gesprek. Morales heeft een eetafspraak. Maar één ding wil hij beslist nog kwijt. ‘Ik weet zeker dat jullie ooit zonder vooroordelen naar Franco zullen durven kijken. Echt inzien dat hij positieve dingen heeft gedaan. Wat dat betreft put ik hoop uit de Hertog van Alva die eeuwen is verketterd, maar nu eindelijk ook krediet heeft gekregen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden