ReportageKrimp bibliotheken

‘In de bibliotheek leer je dingen die je niet op school leert’

De Raad voor Cultuur wil in elke gemeente een bibliotheekvoorziening. In Wognum is de bieb net terug na 9 jaar afwezigheid. Met 3D-printer, taaltraining, voorlezen voor ouderen en gratis koffie. 

In de bibliotheek van Wognum zoeken moeder en zoon naar het juiste boek. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Op de deur van de bibliotheek in Wognum staat heel groot ‘liefde’, binnen staan op de muur woorden als ‘inspiratie’ en ‘talent’. Het symboliseert de missie van deze bieb, die een ontmoetingsplek wil zijn voor iedereen. ‘De bibliotheek kampt met het imago van stoffige boekenkast, terwijl die tijd allang voorbij is,’ zegt Chantal Trigallez, directeur-bestuurder van De Westfriese Bibliotheken. Ja, er zijn boeken om in te duiken, maar je kunt er ook terecht voor activiteiten als lezingen, trainingen en het bijspijkeren van taalvaardigheid.

Juist die veelzijdigheid staat onder druk, blijkt uit het advies van de Raad voor Cultuur aan minister Van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap). De raad werd gevraagd om de zogeheten Bibliotheekwet uit 2015 te evalueren. In deze wet zijn een vijftal brede functies opgenomen waarin een bibliotheek moet voorzien, zoals het ter beschikking stellen van kennis en informatie, mensen in aanraking laten komen met literatuur en het organiseren van debatten en evenementen.

Gemeenten zijn echter niet verplicht om deze doelstellingen te waarborgen, sterker nog: de wet schrijft niet eens voor dat een gemeente een fysieke bibliotheek moet hebben. Hoewel het de intentie was om bibliotheken te beschermen, is de praktijk weerbarstig. Inmiddels bieden zestien van de 355 gemeenten geen toegang tot een bibliotheek.

Volgens Marijke van Hees, voorzitter van de Raad voor Cultuur, heeft dit te maken met de begrotingstekorten van de gemeenten. ‘De pijn van de decentralisatie in het sociaal domein – zoals de hoge kosten voor jeugdzorg – is bij gemeenten soms zo groot, dat er dan maar bezuinigd wordt op cultuur. Dat vinden wij niet verstandig: een bibliotheek is een basisvoorziening.’ Het voorstel van de raad? ‘Verplicht gemeenten een bibliotheekvoorziening aan te bieden.’

Schraal aanbod

Als dit niet gebeurt, zal het aanbod alleen maar verder verschralen. Van Hees: ‘Nu zijn er van de 355 gemeenten zestien waar geen bibliotheek is – vijf jaar geleden waren het nog tien gemeenten. Dit is een zorgwekkende ontwikkeling, maar niet zo ernstig als een andere tendens: over de gehele linie neemt het budget sterk af. Sinds 2010 is het gemeentebudget voor bibliotheken met 19 procent afgenomen.’

Bibliotheken verkeren dus in zwaar weer. PvdA-leider Lodewijk Asscher diende in 2019 een motie in om bibliotheken in kleine gemeenten financieel te ondersteunen. Dankzij die motie opende de nieuwe bibliotheek in Wognum tijdens de Kinderboekenweek in oktober 2019, negen jaar nadat de vorige bibliotheek werd wegbezuinigd, destijds tot woede en verdriet van bewoners. Directeur Chantal Trigallez ziet nu haar kans om het bestaansrecht van de bibliotheek te bewijzen. ‘In de bibliotheek vindt als eerste een vertaalslag plaats van maatschappelijke ontwikkelingen.’ Als voorbeeld noemt ze de ‘e-overheid’, waarin veel mensen de weg niet kunnen vinden. Medewerkers in de bibliotheek helpen daarbij. Ook noemt Trigallez de vergrijzing en gezinnen die kleiner worden. Om eenzaamheid te bestrijden, lezen vrijwilligers voor aan kinderen en ouderen. En dan is er nog het stimuleren van jongeren om te lezen en het begeleiden van nieuwkomers.

Voor veel gemeenten is het openhouden van de bieb gewoon een hele lastige afweging, zegt een woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. ‘Veel gemeenten kampen met grote tekorten, bijvoorbeeld bij jeugdzorg, en moeten die tekorten dus op een of andere manier vullen’, zegt een woordvoerder. Sommige doen dat via belastingen, en sommige door te bezuinigen op bepaalde voorzieningen. ‘Daarom vragen wij het kabinet al tijden om extra financiële middelen: taken erbij, knaken erbij.’

Lidy Deutekom krijgt uitleg over de werking van haar tablet door een bibliotheekmedewerker in Wognum.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Dichtbij en laagdrempelig

Aan bibliotheken de taak om hun waarde te bewijzen. Dan is de politiek weer aan zet, vindt ook bibliotheekdirecteur Chantal Trigallez. Veel bibliotheken moeten nu gedwongen centraliseren, in Wognum gaan ze de tegengestelde richting in. ‘De bibliotheek moet dichtbij en laagdrempelig zijn. Er is een enorme vergrijzing, oudere mensen komen gewoon niet meer als de bibliotheek te ver weg is.’

In een hoek van de Wognumse bibliotheek spelen twee jongens met een robotje, naast hen zitten nog vier jongens achter een computer. Ze zijn er voor het DigiLAB, waar kinderen een paar keer per week van alles leren op digitaal gebied, van programmeren tot spelletjes maken met een virtualrealitybril. Giullian (8 jaar) is bezig met een ontwerp voor 3D-printer. Soms gaat hij alle dagen naar het DigiLAB. ‘Je leert er dingen die je niet op school leert.’ Ook voor boeken gaat hij geregeld naar de bieb. ‘Ik was wel heel lang mijn pasje kwijt. Maar ik lees heel vaak.’

Verderop zit Lidy Deutekom (66 jaar) in de tijdschriftenhoek. Ze was vrijwilliger in een kleine bibliotheek voor kinderen, maar die werd wegbezuinigd. Het is de eerste keer dat ze deze bibliotheek bezoekt. Vooral de activiteiten spreken haar aan: een leesclub, schrijversavonden. Vandaag kon ze ook nog terecht bij DigiFIT, een inloopuur waar vrijwilligers mensen op weg helpen met digitale vragen, voor advies over haar iPad. ‘De bibliotheek is belangrijk als sociale ontmoetingsplek, iedereen komt er, van kinderen tot senioren.’ En dan is er ook nog die gratis koffie.

LEES VERDER OVER DE TERUGGANG VAN BIBLIOTHEKEN

Elke gemeente zou verplicht moeten zijn een openbare bibliotheekvoorziening aan te bieden. Dat schrijft de Raad voor Cultuur in een nieuw rapport. Marijke van Hees, voorzitter van de Raad voor Cultuur: ‘Het is misschien het pleidooi van de idealist, maar wij zeggen: de bibliotheek is nu eenmaal een basisvoorziening.’

Er wordt al jaren bezuinigd op bibliotheken in Nederland. Dat druist regelrecht tegen het landsbelang in, betogen een oud-medewerker en oud-student van de bibliotheekopleiding.

Ondertussen worden er verschillende initiatieven opgetuigd om Nederlanders en vooral jongeren meer te laten lezen. Een goede zaak, maar dat neemt niet weg dat hier ook voor Den Haag een belangrijke rol is weggelegd, schrijft uitgever Henk Pröpper.

‘Dit is een rijk land dat uit armoede z’n bibliotheken sluit, z’n gymzalen, muziekscholen en jeugdhonken - en tegelijk niet weet wat het met de goedkope miljarden moet’, aldus verslaggever Toine Heijmans.

Toch is het niet alleen maar kommer en kwel in de bibliotheekwereld. Er zijn ook enkele positieve tendensen. Zo lijkt een deel van de jongeren de bibliotheek vaker te vinden en neemt het aantal schoolbibliotheken toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden