In de ban van de toekomst

In 'The Time Machine', het boek van H.G. Wells uit 1895, schiet een tijdreiziger zichzelf met een tijdmachine naar het jaar 802701....

The Time Machine maakte H.G. Wells in 1895 in één klap wereldberoemd. Het is nog steeds een ongelofelijk verhaal. Hij was 28 jaar en volslagen onbekend in het literaire klimaat van Londen, een onbetekenende onderwijzer uit de provincie, die er tuberculeus bleek en graatmager uitzag, sociaal volslagen onhandig was en op iedereen een shabby indruk maakte. Zijn eerste hoofdredacteur gooide hem als een zwerver de deur uit toen hij met een stuk langs kwam, maar liet hem later toch terugkomen nadat zijn redacteuren Wells' verhaal hadden gelezen en hem wisten te overtuigen dat de man een kans moest krijgen.

Toen hij The Time Machine aanbood, kon H.G., zoals hij later prominent ging heten, zich nauwelijks op iets substantieels beroepen. Hij had wat anonieme freelance-bijdragen geleverd aan de Pall Mall Gazette en nog een paar bladen, en een schoolboek geschreven, A Text Book of Biology, dat buiten de klas nergens aandacht trok. Maar William Ernest Henley, zijn tweede hoofdredacteur, had een neus voor talent en bood hem honderd pond voor de feuilleton-rechten van wat in de eerste versie nog The Chronic Argonauts heette. En Henley benaderde zelf uitgever William Heinemann, die onmiddellijk ook succes rook en Wells vijftig pond betaalde voor de boekrechten, met een eerste druk van tienduizend exemplaren tegen een genereuze royalty van vijftien procent.

Zonder het te beseffen was Wells de vader geworden van een nieuw genre, science fiction, wat toen nog scientific romances heette. Het maakte hem vrij man. Een paar jaar later - hij schreef de ene bestseller na de andere - kon hij een mansion laten bouwen aan de kust van Kent, Spade House genaamd, waarvan elke deur de vorm had van een eerlijke ambachtelijke spade. Het was een groot huis met brede raampartijen en krachtige expressionistische vormen, doortrokken van de idealen van de Arts & Craft-beweging.

Wells was geen aankomend schrijver meer, maar een man van aanzien geworden, die door het radicalere deel van literair en politiek Londen werd omhelsd met zijn frisse ideeën die het rigide klassenstelsel doorbraken. En hij, op zijn beurt, vond er de verwantschap in de visioenen van een nieuwe, revolutionare samenleving bij de jonge socialistische Fabian Society van George Bernard Shaw en het echtpaar Beatrice en Sydney Webb.

Hij kwam uit een milieu, dat in dat onverbiddelijke Engelse stelsel de lower middle class heette. Zijn vader was tuinman en verdiende wat bij als cricketspeler, zijn moeder was dienstmeid op het landgoed van een upperclass familie. Hij moet daar die absolute scheiding van een onderwereld en een bovenwereld, die zo'n grote rol in The Time Machine speelt, van hebben geleend. De bedienden leefden en werkten in kelders, die met een onderaards gangenstelsel met elkaar verbonden waren. In het echte huis mochten ze alleen op bevel komen, dat was voorbehouden aan de family. Hij deed er nog een levensbepalende ontdekking. Hij mocht, toen hij ziek was, bij uitzondering en maar even, vrijelijk over de adellijke bibliotheek beschikken en las wat hij te pakken kon krijgen.

De jonge Wells, veertien jaar oud, was voorbestemd voor een baantje in een manufacturenwinkel van een ver familielid, wat hem op de rand van wanhoop en zelfmoord bracht. Maar in dat lezen in die perioden van ziekte in zijn jeugd, vertelt zijn biografie The Invisible Man, ontdekte hij tenslotte zijn levensideaal en bestemming en wist hij uit het ouderlijk milieu en de manufacturenhandel te ontsnappen door een beurs te veroveren voor de Normal School of Science in South Kensington. Het was een nieuwe opleiding en het epicentrum van de zich snel ontwikkelende natuurwetenschappen. De school werd geleid door de beroemde bioloog T.H. Huxley, overtuigd aanhanger van Darwins evolutieleer, zo sterk zelfs dat Huxley als 'Darwins bulldog' de geschiedenis is ingegaan.

De overstap bepaalde van twee kanten Wells' latere ontwikkeling. Hij raakte gefascineerd, in een tijdperk van grote ontdekkingen en uitvindingen, door de natuurwetenschappen. En hij ontdekte Londen, het centrum van die nieuwe ontwikkelingen, en maakte er kennis met de jonge maatschappelijke idealen van het socialisme.

Herbert George Wells (1866-1946) was een self-made man, die een van de meest vooraanstaande 'men of letters' van zijn tijd werd. Hij had niet alleen lezers, maar met zijn ideeën ook aanhangers, die zich vol overtuiging Wellsians noemden. De welstand die zijn succes hem bracht, had ook zijn fysiek veranderd en hem een nieuw vertrouwen gegeven. Zijn fans prezen zijn betoverende oogopslag, 'twinkelend van nieuwsgierigheid en open voor alles'.

In de jaren twintig verliet hij dat genre van scientific romances, richtte zich op meer autobiografisch getinte verhalen, op populaire geschiedschrijving en vooral op de ontwikkeling van de toekomst in een reeks boeken waarin hij de evolutie van de samenleving verkende naar een utopische Nieuwe Wereldorde zonder nationale staten en grenzen, munten en verschillende talen. Hij werd in die hoogtijdagen van zijn carrière, tussen de twee wereldoorlogen in, alom geprezen als een visionair politiek filosoof en maatschappijcriticus - hoewel er ook critici waren die in hem een doemdenker en onheilsprofeet zagen, een populistisch amateurhistoricus.

Zijn boeken verschenen over de hele wereld, in alle talen van de oude orde; een aantal werd toen al verfilmd. Zijn ongebreidelde fantasie, het beeld van een Nieuwe Wereldorde en de verwoesting van de oude, spraken tot de verbeelding. Hoe sterk bleek op Halloweenavond in 1938, toen Orson Welles The War of the Worlds in Amerika als hoorspel op de radio bracht. In Wells' originele versie speelde de verwoestende invasie van gruwelijke marsmannetjes zich af in Londen. De scriptschrijver van Orson Welles had de handeling verplaatst naar het plaatsje Grover's Hill, New Jersey, niet ver van New York.

Het hoorspel werd gepresenteerd als een gewone muziekavond met een ballroom-dance orkest, dat plotseling werd onderbroken door nieuwsuitzendingen over de invasie uit Mars van verslaggevers ter plekke en commentaren op het nieuws van een radeloos bevoegd gezag. Vooral de scène waarin een eenzame verslaggever vanaf het dak van een verlaten wolkenkrabber de vernietiging van Manhattan beschreef en het gruwelijk einde van de bevolking in dodelijke wolken van zwarte gifgassen bracht het land in paniek. Mensen sloegen op de vlucht, klopten radeloos bij buren aan, verborgen zich in kelders, belegerde politiebureaus, een enkeling dreigde zelfmoord te plegen om niet zo gruwelijk in gifgas te hoeven sterven, maar er waren er ook bij, vertelt het verhaal, die zich bij ziekenhuizen melden om bloed af te staan.

Wells voorspelde in zijn visionaire geschriften in de loop der jaren de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, het gebruik van tanks en vliegtuigen voor ze al waren uitgevonden, de atoombom, de verdeling van de wereld in supermachten, genetische manipulatie, geboortebeperking en het veranderen van het leger van drie krijgsmachtsonderdelen in een systeem van kleine gespecialiseerde overal inzetbare eenheden van specialisten. 'H.G.' was, in zijn eeuw van suffragettes en strijd om vrouwenkiesrecht, een groot voorvechter van gelijke rechten voor vrouwen en van de vrije liefde. Om dat recht, hij was een notoir vrouwenjager, later alleen voor zichzelf op te eisen en niet, zoals zijn vrouw Jane en zijn minnares Rebecca West moesten ervaren, voor zijn veroveringen.

Hoe groot zijn aanzien was, bleek midden jaren dertig. Hij werd door Roosevelt en Stalin, in het Witte Huis en het Kremlin, met egards ontvangen en discussieerde urenlang met de wereldleiders over zijn wereldpolitieke ideeën. Na zijn dood in 1946 nam de belangstelling voor zijn werk af. Wells' visionaire studies waren door de tijd ingehaald. De werkelijke verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog drukten zijn horrorfantasieën naar de achtergrond. Zijn wereldvisie en gedachtengoed van een Nieuwe Orde bleken ook niet meer zo fris als toen. Het onverwoestbaar geloof in de vooruitgang werd in zijn utopisch ideaal gedragen door een superieure, blanke elite en heeft uitgesproken racistische en antisemitische elementen. Zijn ideaal was in de goelag van Stalin en de vernietigingskampen van Hitler verloren gegaan; geen Wellsiaan die er nog in geloofde.

Maar The War of the Worlds, The Invisible Man, The Island of Dr Moreau en zijn eersteling The Time Machine worden nog altijd herdrukt. Zij hebben dat oorspronkelijke, de ontdekking van het nieuwe, behouden. Ze weerspiegelen die tijd waarin ze geschreven werden. Het zijn ook juist deze boeken die nu weer door Hollywood zijn ontdekt.

Zijn era, de periode van de vorige eeuwwisseling, was een tijdperk van grote ontdekkingen en uitvindingen, literaire doorbraken en introducties van nieuwe wetenschappen, zoals de wereld nog nooit eerder had gezien. Overal om de jonge schrijver heen barstte het nieuwe los, en op die golven van het nieuwe bouwde zijn fantasie een nieuwe wereld op.

Na zijn dood werd een aantal van die romances verfilmd, The Time Machine in 1960 door George Pal, met de acteurs Rod Taylor, Alan Young en Yvette Mimieux. Film en boek vertellen het verhaal van een tijdreiziger die zichzelf met een tijdmachine naar het jaar 802701 schiet, waar hij een wereld ontdekt die zich na een catastrofe opnieuw heeft ontwikkeld. Het lijkt even een ideale samenleving te zijn, maar later blijkt het om een gedegenereerde beschaving te gaan, die zich in een onder- en een bovenwereld heeft gesplitst, in haves en have-nots. Het is een beschaving waarin de ene partij, de Eloi, die volstrekt vegetarisch leven, van de andere, de Morlocks, goederen en comfort betrekt, waarvoor ze op een gruwelijke manier moeten betalen. Hun eigen vlees en bloed dient de Morlocks als avondmaal.

Steven Spielbergs DreamWorks en WarnerBros Film hebben een remake van de film gemaakt, voor 85 miljoen dollar, waarvan een kwart werd besteed aan special effects. De nieuwe film is geïnspireerd op de roman van Wells uit 1895 én op het script van David Duncan uit 1960. The Time Machine van Pal was al aan de tijd aangepast, aan het wereldbeeld en de mode van de jaren zestig. In Spielbergs versie gaan de veranderingen nog een stuk verder.

Het Eloi-meisje Weena, dat de tijdreiziger op zijn avonturen vergezelt en daarbij de dood vindt, ging in Pals film nog gehuld in een schattig ondeugend mini-togaatje, maar wordt in Hollywoodtermen nu omschreven als een futurist fox. Er is een nieuwe romantische subplot voor de film geschreven, want er was 'een sterkere vrouwenrol nodig'. De reden van de tijdreis is veranderd, die is niet louter wetenschappelijk meer, zoals bij Wells; de tijdreiziger klimt nu in zijn machine om de dood van zijn verloofde te voorkomen. De Eloi zijn niet langer blond en blank maar een afspiegeling van de multiculturele samenleving. En tenslotte is de locatie verplaatst van Victoriaans London naar Manhattan rond de eeuwwisseling. Geen haan die ernaar kraait. Als er nog rechten op het verhaal rusten, bevinden die zich bij de familie, en de regie is in handen van Simon Wells, toevallig een achterkleinzoon van H.G..

Ook van The War of the Worlds (1953, eveneens van George Pal) is een remake in de maak, aangekondigd als een 'live action science fiction fantasy movie'. Beide films werden uitgesteld na de aanslagen van 11 september. The Time Machine verschoof van december naar maart, waar ze nu heel gelukkig mee zijn ('Zover mogelijk van The Lord of the Rings vandaan'). The War of the Worlds wordt pas in 2003 uitgebracht.

Hoewel zijn populair wetenschappelijke wereldvisioenen op de achtergrond zijn geraakt, zijn er nog altijd trouwe Wellsianen die zijn leven en gedachtengoed bestuderen, waar geregeld in nieuwsbrieven en op websites verslag van wordt gedaan. Er zijn zelfs twee organisaties, de Britse H.G. Wells Society die al sinds 1960 bestaat, en sinds een jaar de H.G. Wells Society of the Americas. In juli houden ze hun jaarlijkse internationale conferentie in Leipzig. Thema: de ontvangst van H.G. Wells in zijn tijd op het continent, in de kritiek en in de politiek. De remake heeft geleid tot de website The Time Machine Project, waar alles over de film en zijn voorganger is te vinden, met tekeningen, bouwtekeningen en modellen van de tijdmachine uit Pals film en met een veiling van de props van Spielberg.

The Time Machine, The War of the Worlds en die andere scientific romances zullen altijd wel gelezen blijven. Ze zijn geschreven in de vernieuwende verteltrant van Wells' eeuw, die ook die van Zola en Flaubert, van Tolstoj en Dostojevski was. Ze hebben dat frisse nieuwe, en in de horrorbeelden die ze oproepen nu ook iets heel erg vertederends - tegen wat wij uit Hollywood gewend zijn.

De fantasy van zijn romances was het meest oorspronkelijk. Hij was de vader van het genre. Het zal ook de reden wel zijn, dat Hollywood juist nu weer (net als bij Harry Potter en The Lord of the Rings gebeurt) op Wells' werk inhaakt - om die verrassing van toen te verbinden met de special effects van nu, om het publiek te ontspannen met een historische verbeelding en niet met de dreigende verschrikking van de oorlog en terreur van onze tijd.

Alleen gaat Hollywood voorbij aan alle onderliggende elementen die Wells zo bijzonder maken. Spielberg heeft geen oog voor zijn denken en zijn analyses van de toekomst, voor Wells' interpretatie van de evolutie. Hij haalt er alleen het verhaaldecor uit voor een nieuwe 'Indiana Jones'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden