In de achterkamertjes van de Nationale Ombudsman

Een geheime ontslagbrief, Kamerleden die opzettelijk half worden geïnformeerd en een Nationale Ombudsman met een eigen agenda. Achter het vertrek van Kinderombudsman Marc Dullaert zit een schimmig strategisch steekspel.

De beëdiging van Reinier van Zutphen, de Nationale Ombudsman. Beeld anp

Voor dit artikel zijn gesprekken gevoerd met 18 personen. Werknemers willen anoniem blijven om hun positie te beschermen, politici spraken op vertrouwelijke basis omdat de Kamercommissiebijeenkomsten besloten waren. Alle uitspraken van personen die anoniem willen blijven, zijn bij ten minste twee personen geverifieerd.

Ombudsman Reinier van Zutphen heeft de tekst voor publicatie ingezien. Hij beantwoordde vragen van de Volkskrant schriftelijk via zijn woordvoerster. De vraag of hij buiten de Kamercommisie ook met VVD-leden over het functioneren en de termijn van Kinderombudsman Dullaert heeft gesproken, wil hij niet beantwoorden, daar is herhaaldelijk naar gevraagd. Alle vragen en antwoorden leest u hier.

Suggesties en veronderstellingen

De reactie van Nationale Ombudsman Van Zutphen: 'Het stuk is vooral gebaseerd op niet-verifieerbare bronnen, veronderstellingen en suggesties. Anonieme bronnen kun je alles laten zeggen. Op basis daarvan schetsen jullie een beeld van intriges, complotten en ellende. Dat beeld is tendentieus en onjuist. De Nationale Ombudsman kan dat beeld echter niet weerspreken zonder vertrouwelijke informatie te openbaren uit besloten overleg met de Kamer en uit vertrouwelijk overleg tussen werkgever en werknemer. Dat doet de Nationale Ombudsman niet.

'Eén onjuistheid moet in elk geval rechtgezet worden: algemeen directeur Gabriella Bekman is níet ontslagen. Dat we alleen deze fout noemen, wil niet zeggen dat de rest wel klopt.

'We laten het dus bij de antwoorden die we eerder hebben gemaild. De inhoud van dit verhaal laten we geheel voor verantwoordelijkheid van de krant. Ten slotte willen we benadrukken dat onze mensen onverminderd en met hart en ziel aan het werk zijn.'

'U bent de Ombudsman!'

De tv-beelden worden eindeloos herhaald: Ombudsman Reinier van Zutphen loopt stug weg voor een verslaggever van het Jeugdjournaal. 'Kunt u aan de kinderen uitleggen waarom de Kinderombudsman weg moet?'

'Waarom zegt u niks? U bent de Ombudsman!'

Voormalig rechter Van Zutphen duikt in zijn auto en trekt zwijgend het portier achter zich dicht. Later verontschuldigt hij zich in het programma Nieuwsuur: Dat was 'niet handig'. Hij geeft talloze redenen waarom Kinderombudsman Marc Dullaert 'heel geschikt' en een 'geweldige bouwer' is. Hij functioneert goed en heeft het instituut Kinderombudsman 'heel goed op de kaart gezet'. Er is geen ruzie en geen botsing van ego's. Waarom, herhaalt presentator Twan Huys tot driemaal toe, moet Dullaert dan weg?

Er komt geen antwoord.

Ombudsman Reinier van Zutphen negeert de verslaggever van het Jeugdjournaal.

Liever één jaar door

Op schrikkelmaandag 29 februari komt bij de Volkskrant een conceptbrief binnen waarin wordt gerefereerd aan het ontslag van Marc Dullaert. Die brief dateert uit het najaar van 2015. Zutphen had een compromis bedacht om van de Kinderombudsman af te komen. Zijn ambtstermijn zou worden verlengd, maar na een jaar zou hij weg moeten. Of Dullaert daarvoor alvast wilde tekenen.

Marc Dullaert bevestigt na enig aandringen dat er sprake was van een ontslagbrief die moest garanderen dat hij binnen een jaar zou vertrekken, dan zou de Ombudsman bij Kamerleden een termijnverlenging voor hem bepleiten. 'Ik heb niets ondertekend', zegt Dullaert. 'Ik heb gezegd: leg de situatie uit aan de Kamercommissie en laat haar erover oordelen of ik een jaar langer mag blijven.' Verder wil de Kinderombudsman 'er niets over kwijt'.

Van Zutphen wil niet met Dullaert verder. Een officiële reden heeft hij nooit gegeven. Diverse bronnen, onder meer bij de VVD, bevestigen het beeld dat VVD-bestuurders van Dullaert af willen. Ze vinden dat hij zijn ambt misbruikt door er een te 'activistische' invulling aan te geven. Hij is lastig. 'Met name op het asieldossier.'

Dullaert bekleedt sinds oktober de prestigieuze functie van voorzitter van de Europese koepel van Kinderombudsmannen. Die post zou hij niet hebben aanvaard als Van Zutphen tijdig had aangegeven dat hij niet met Dullaert verder wil na 1 april, als Dullaerts 'Nederlandse' termijn afloopt. De Kinderombudsman had hem er vaak genoeg naar gevraagd. Maar ook daarop kwam steeds geen antwoord, zeggen medewerkers.

Kinderombudsman Marc Dullaert. Beeld anp

Kamer verrast

Van Zutphen vraagt vlak voor Kerst, op 17 december, aan de Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken of het parlement wil instemmen met verlenging van Dullaerts termijn met één jaar, in plaats van de gebruikelijke zes. 'Dat vonden we een raar voorstel', zegt een van de aanwezigen. 'Het werd ook niet echt goed toegelicht. Wij zeiden: Het is óf de hele termijn, of niks. We hoorden pas later waarom dat ene jaar zo belangrijk was.'

Een van de volksvertegenwoordigers belt Marc Dullaert en vraagt wat er aan de hand is. Die legt uit wat de consequenties van een overhaast vertrek zijn. Hij begint over zijn Europees voorzitterschap, over de Taskforce Children on the Move, waarin hij leiding geeft aan 41 Kinderombudsmannen uit 33 landen die samen de situatie van vluchtelingenkinderen onderzoeken. Hij refereert aan de evaluatie van de Wet Kinderombudsman, die komend najaar staat gepland: wat gaat goed en wat kan beter - daar kan dan het profiel van de nieuwe Kinderombudsman op worden afgestemd. Hij rept over de uitnodiging van de Raad van Europa, waar hij dit voorjaar wordt geacht te spreken over de Europese kinderrechtenstrategie. Dullaert loopt zijn hele agenda langs, de volksvertegenwoordiger duizelt ervan. 'En hij moest zijn opvolger ook nog kunnen inwerken.'

Al die argumenten komen commissievoorzitter Pia Dijkstra (D66) ter ore. Ze schrikt: dát had Reinier van Zutphen er in december allemaal niet bij verteld. Dijkstra gelast op 13 januari een nieuwe vergadering over de toekomst van de Kinderombudsman, met Van Zutphen, waarin Marc Dullaert zelf verlenging van zijn termijn mag komen bepleiten.

Woede

'Het was een absurde vergadering', zegt iemand die daarbij aanwezig was. De VVD was mordicus tegen.' Sterker, 'Joost Taverne (VVD, red.) was woedend op Pia Dijkstra dat ze die vergadering had georganiseerd. Hij viel haar publiekelijk aan en zei onder meer geïrriteerd: dat hebben we in december toch al afgeschoten?' Taverne zelf wil niet reageren.

Kinderombudsman Dullaert krijgt in de vergadering het woord. Hij legt uit waarom hij nog ten minste een jaar zou willen blijven en eindigt zijn betoog met het argument dat het ook voor de continuïteit voor het instituut Nationale Ombudsman goed zou zijn als hij nog even aanblijft, gezien het feit dat 'de zeis door de organisatie gaat': per 1 april zal zo'n beetje de hele top weg zijn - hijzelf, zijn collega-substituut-ombudsman Addie Stehouwer, en algemeen directeur Gabriella Bekman is al ontslagen.

De Kamer reageert geschokt. 'Is de directeur ontslagen?', vraagt D66'er Fatma Koser Kaya. Van Zutphen ontkent dat stellig en zegt: 'De zeis blijft in de schuur.' 'We vonden het gek dat de Ombudsmannen elkaar tegenspraken', zegt een ander die erbij aanwezig was.

Pia Dijkstra stelt voor dat Van Zutphen een nieuwe brief naar de Kamer stuurt met het verzoek voor verlenging van Dullaerts termijn met een jaar, zodat de Tweede Kamer er plenair over kan stemmen. De Ombudsman gaat akkoord.

Brandbrief

Twee dagen later schrijft de ondernemingsraad een brandbrief aan Reinier van Zutphen: 'Het ontslag van de algemeen directeur lijkt een eerste stap in de uitvoering van het plan om de hele functie van algemeen directeur op te heffen. Ook hierover heeft de OR nog geen adviesaanvraag ontvangen.' En: 'Daarnaast constateert de OR dat niemand in de organisatie bij het opstellen van de gespreksnotitie betrokken is geweest.'

De 'gespreksnotitie' is een uitgelekt reorganisatieplan van 30 november, dat pas op 12 januari - daags voor de vergadering van de Kamercommissie - aan de Ondernemingsraad wordt gepresenteerd. Over het vertrek van de algemeen directeur werd de ondernemingsraad in december mondeling ingelicht, maar 'wij moesten dat geheim houden', zegt een van de OR-leden. 'Toch wist de hele organisatie al voor Kerstmis dat Gabriella Bekman exit was.' Ook het hoofd personeel en organisatie wordt door de reorganisatieplannen overvallen en ook zij mag er met niemand over spreken.

Kort na zijn aanstelling heeft de nieuwe Ombudsman Van Zutphen een organisatieadviseur ingehuurd, Harrie Kuijpers, die de boel moet saneren. 'Voor wat het waard is', zegt een ingewijde: 'Harrie Kuijpers heeft veel klussen voor de laatste twee VVD-ministers van Justitie gedaan.' Kuijpers werkt voor Public Partners, het pr-bedrijfje dat is opgericht door personeelsdirecteur Marijke Stroucken van de Nationale Politie, het 'kroonjuweel' van de minister.

De macht naar zich toetrekken

Het plan behelst onder meer dat de functie van algemeen directeur Bekman wordt opgeheven, dat haar taken bij de Ombudsman komen te liggen en dat de Nationale Ombudsman is gericht op de buitenkant, en de substituut-ombudsmannen zijn gericht 'op de binnenkant'. Oftewel: Van Zutphen staat voortaan in de spotlights, de anderen niet meer. 'Hij wil alle macht naar zich toetrekken', zeggen vier medewerkers afzonderlijk. En: 'Zo wil hij Dullaerts positie inperken.'

Probleem: in Marc Dullaert zijn twee functies verenigd - hij is substituut-ombudsman en Kinderombudsman ineen. Als substituut vervangt hij de Ombudsman en valt hij onder diens beleid, als Kinderombudsman is hij zelfstandig en onafhankelijk, met een eigen mandaat. 'Een ambigue constructie', zegt André Rouvoet, die minister was voor Jeugd en Gezin toen het instituut Kinderombudsman werd opgericht. 'Die twee verschillende rollen kunnen schuren, dat hebben wij ons destijds bij de invoering van de wet gerealiseerd. Het is de plicht van de Tweede Kamer om die onafhankelijke rol van de Kinderombudsman te bewaken.'

Radicale ommezwaai

Nog zonder op de brandbrief van de OR te reageren, schrijft Van Zutphen drie dagen later, op 18 januari, een brief aan Kamervoorzitter Khadija Arib: 'Na rijp beraad en na overleg met zowel beide substituut-ombudsmannen mevrouw Stehouwer en de heer Dullaert, alsmede met de vaste Commissie voor Binnenlandse Zaken, heb ik besloten om de ruimte te benutten die de wet mij biedt om mijn eigen team samen te stellen.'

Commissievoorzitter Pia Dijkstra en andere parlementariërs verkeren dan nog in de veronderstelling dat over de Kinderombudsman plenair gaat worden gestemd, de substituten Stehouwer en Dullaert weten die ochtend nog van niets.

'Dullaert moet weg als Kinderombudsman', schrijft de Volkskrant op 28 januari. Binnen twee dagen tekenen meer dan tienduizend Nederlanders een petitie op Dullaertmoetblijven.nl. Dat loopt in een maand op naar ruim 40 duizend. #Dullaertmoetblijven wordt trending topic op Twitter. 'De telefoon staat nog altijd roodgloeiend van alle mensen die vragen waarom Marc weg moet', zegt een medewerker van het instituut.

Geen duidelijkheid

Op de site wordt de pijnlijke situatie vraag-antwoordgewijs uitgelegd, het eindigt met de zin: 'U kunt hierover geen klacht indienen bij de Nationale Ombudsman of over de Nationale Ombudsman zelf klagen.' Vijf medewerkers: 'Daar schamen wij ons voor.'

Op een bijeenkomst voor het personeel, tot tweemaal toe belegd vanwege de ontstane onrust, worden in de Grote Vergaderzaal van het bureau Nationale Ombudsman in Den Haag de stoelen opgestapeld en aan de kant geschoven - er is niet voldoende ruimte voor iedereen. Marc Dullaert is de grote afwezige. De medewerkers van de Kinderombudsman zijn boos: waarom krijgen ze geen duidelijkheid waarom Dullaert weg moet? Hoe moet dat zometeen als hij weg is?

'Ik zorg dat er een nieuwe komt', zegt Van Zutphen.

'Hoe reëel is dat op zo'n korte termijn?'

'Dat is nu niet aan de orde', antwoordt de Ombudsman. Dat is opmerkelijk gezien het feit dat de gebruikelijke benoemingstermijn vier tot zes maanden beslaat, inclusief screening door de AIVD - een Ombudsman moet immers van onbesproken gedrag zijn.

Haast

De Nationale Ombudsman verzoekt de Kamercommissie Binnenlandse Zaken om een vervolgvergadering, wederom besloten, om de vacature van Kinderombudsman zo snel mogelijk te vervullen. Op 3 februari komt de commissie bijeen. Nu schuiven naast naast VVD, PvdA, CDA, D66 en GroenLinks ook de ChristenUnie, SP, de SGP en Tunahan Kuzu (groep Kuzu/Öztürk) aan. De laatste vraagt waarom de bijeenkomst geheim moet blijven. Hij zegt dat 'heel Nederland wil weten wat er aan de hand is'. Hij pleit voor openheid. Als dat niet gebeurt, staat hij boos op en verlaat hij de vergaderzaal.

De Kamerleden die blijven, worden 'voor een voldongen feit gesteld', zegt één van hen. 'Van Zutphen legde ons uit waarom de wet hem de mogelijkheid geeft zijn substituten aan de kant te schuiven. Hij zei er niet bij dat Dullaert verschillende mandaten heeft.' Een ander: 'Er is niet gesproken over de vraag waarom Dullaert weg moet. Het ging alleen over de vraag: hoe komt er zo snel mogelijk een opvolger? Wij wilden allemaal niet dat er 1 april een gat valt.'

Uit de Kamerleden wordt een sollicitatiecommissie gevormd met Pia Dijkstra als voorzitter. Niemand vraagt waarom de Ombudsman niet op het voorstel van een jaar verlenging met plenaire stemming is ingegaan, niemand vraagt waarom Dullaert weg moet, niemand maakt het onderscheid tussen de twee petten 'substituut' en 'Kinderombudsman'.

Politieke verwarring

Het is na deze besloten bijeenkomst dat Van Zutphen weigert het Jeugdjournaal te woord te staan. 's Avonds, op het Achtuurjournaal, zeggen coalitiepartners VVD en PvdA bij monde van Halbe Zijlstra en Diederik Samsom, met verbaasd-verraste gezichten, dat ze 'hier helemaal niks van vinden' en de politiek er niet over gaat. Dat klopt niet: de Tweede Kamer benoemt de Kinderombudsman, zo staat in de wet. Maar het is aan de Nationale Ombudsman om een voordracht van kandidaten te doen.

Bovendien is het aan de Tweede Kamer om de onafhankelijke positie van de Kinderombudsman te bewaken. Met Van Zutphens voornemen tot een 'naar binnen gerichte' Kinderombudsman is die onafhankelijkheid volgens oud-minister Rouvoet wel degelijk in gevaar.

Die volgende dag, als Van Zutphen in Nieuwsuur erkent dat zijn mediaoptreden voor het Jeugdjournaal 'niet handig' was, doet de Kinderombudsman hem een handreiking: Dullaert stelt via het NOS Journaal aan Van Zutphen voor om 'over onze schaduw heen te springen', en samen de termijn te overbruggen totdat een nieuwe Kinderombudsman is ingewerkt. Het antwoord van Van Zutphen: 'Daar ga ik niet over, dat is aan de politiek.' Dat klopt niet, blijkt later: hij hoort zelf de voordracht aan de Kamer te doen. Een van zijn medewerkers: 'Van Zutphen is oud-rechter. Hij weet precies hoe de wet in elkaar zit. Maar hij legt die steeds uit zoals het hem het beste uitkomt.'

De opvolger

De sollicitatiecommissie maakt haast. De petitie die na de media-aandacht over het vertrek van Dullaert werd begonnen, wordt op 17 februari aangeboden aan de Tweede Kamer. Een dag later legt Van Zutphen zijn werknemers een concept-vacature voor een nieuwe Kinderombudsman voor. 'Daar stond nog in dat de nieuwe Kinderombudsman naar binnen gericht moest zijn', zeggen twee medewerkers. 'We hebben met enige druk kunnen bereiken dat die opmerking er na alle media-aandacht uit werd gehaald.' Het gevolg: een advertentie op 20 februari in de landelijke dagbladen die exact voldoet aan het profiel van Marc Dullaert.

Bij het bureau Nationale Ombudsman zitten ze met de handen in het haar. Enerzijds zijn ze gebaat bij rust nu de geloofwaardigheid van het instituut, dat anderen de maat neemt, door de affaire is beschadigd. Anderzijds sturen medewerkers de media geheime stukken toe en wordt Van Zutphen 'regentesk' genoemd. 'Het kan bijna niet anders dan dat Van Zutphen al een opvolger voor Dullaert heeft klaarstaan', zeggen medewerkers. 'De substituut-ombudsman zegt dat ze door het vertrek van de top al veel te veel taken heeft om die van de Kinderombudsman er ook nog bij te doen. En wij verwachten niet dat een serieuze kandidaat uit zichzelf solliciteert. Zou jíj zo'n populaire man willen opvolgen, die bovendien onvrijwillig moet vertrekken?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden