In crisis

Als je een koffievlek laat opdrogen dan zie je dat de vlek aan de buitenkant donkerder is dan in het centrum....

Ad Lagendijk

Nagel heeft in vele opzichten een verfrissende kijk op de natuurkunde. Deze maand heeft hij in Physics Today, het belangrijkste magazine van de natuurkunde, een artikel geschreven met als titel 'Natuurkunde in crisis'.

De natuurkunde heeft geen gebied meer met een leidende rol. De maatgevende functie van de hoge-energiefysica is voorbij en geen andere natuurkunde discipline heeft die rol kunnen overnemen. De crisis waarin natuurkunde verkeert, blijkt volgens Nagel uit de verdeeldheid onder natuurkundigen. Hij analyseert een aantal scheidslijnen.

Natuurkunde wordt geteisterd door verregaande specialisatie. Fysici kunnen geen waardering meer opbrengen voor resultaten behaald buiten hun eigen specialisatie. Ze begrijpen de ontwikkelingen in al die subgebieden van de natuurkunde niet eens meer.

Opvallend voorbeeld is de verwijdering tussen de twee grootste subgebieden in de natuurkunde: de hoge-energiefysica en de natuurkunde van gecondenseerde materie (waartoe ondermeer de studies van vaste stoffen en vloeistoffen gerekend worden). Volgens Nagel kan bij het aanstellen van een nieuwe hoogleraar in de hoge-energiefysica het advies van een hoogleraar in de gecondenseerde materie even zwaar worden gewogen als het advies van een hoogleraar in de Engelse literatuur.

Een tweede scheidslijn in de natuurkunde is die tussen Big Science and Small Science. De ene fysicus bestudeert zonder hulp van medewerkers voor een paar ochtenden koffievlekken aan de keukentafel, terwijl de andere deel uitmaakt van een team van honderden wetenschappers en technici dat een tienjarenplan uitvoert.

De derde splitsing die snel aan belangrijkheid wint, betreft de scheiding tussen fundamenteel en toegepast. Natuurkundigen vechten over welk van de twee 'beter' is.

Dan komt Nagel met de filosofische splitsing tussen reductionistisch en complex denken. Die splitsing is al vele jaren actueel en leidt tot veel emoties in de natuurkunde.

Nagel haalt een prachtige metafoor aan van Leo Kadanoff, een andere briljante fysicus van het Franklin instituut: Is de natuur een appel of een ui? De reductionist denkt in termen van een appel: er zit een kern in met zaden die niet alleen fundamenteel verschillend is van de rest van de appel, maar ook belangrijker. Of is de natuur meer als een ui? Die bestaat uit lagen die elk maar zwak aan elkaar vastzitten.

Ik wil zelf nog wel een andere scheidslijn aangeven. Een grens die je in geen enkel ander exact vak aantreft: de ziekelijke scherpe opdeling van natuurkundigen in experimenteel en theoretisch fysici. Vooral de zwakkere theoretische broeders hebben het daarover. Het zich kunnen afzetten tegen hun experimentele collega's is hun belangrijkste bron van zelfvertrouwen.

Volgens Nagel moeten natuurkundigen in ieder geval met elkaar gaan praten om gezamenlijk vast te stellen wat de Grote Vragen van de huidige natuurkunde zouden moeten zijn. Verder moeten ze zich afvragen of er een algemene missie is voor de natuurkunde.

Want crisis of geen crisis: de natuurkunde is nog steeds veruit de meest succesvolle empirische wetenschap.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden