'In Bosnië stemt ieder op zijn eigen nationalisten'

'Ben ik hier in Kroatisch Bosnië, Bosnisch Bosnië of in de Republika Srpska - Servisch Bosnië?' De pompbediende glimlacht om een vraag die geen Bosniër zal stellen....

Van onze correspondent

Michel Maas

SARAJEVO

Het tankstation ligt aan de weg van Sarajevo naar Banja Luka, een weg waar Bosniërs, Serviërs en Kroaten voortdurend stuivertje wisselen. De dorpen zijn identiek en de mensen spreken dezelfde taal. Wat maakt het daarom uit of de pompbediende Kroatisch is, Servisch of Bosnisch.

Het maakt uit. 'Vroeger had ik goede vrienden. Ik wist niet of ze Moslim waren, katholiek of orthodox. Maar tegenwoordig is een vriend een vriend-uit-Sarajevo, een vriend-uit-Banja Luka, of een vriend-uit-Jajce. Je denkt het er onwillekeurig bij', zegt Igor Gajic, journalist van het onafhankelijke tijdschrift Reporter in (Servisch) Banja Luka.

De scheidslijnen die de oorlog tussen de drie Bosnische bevolkingsgroepen heeft getrokken zijn nog altijd diep. Je ziet ze niet meer zo goed als een jaar geleden: de gewapende controleposten op de etnische grenzen. Ze zijn - op last van de Hoge Vertegenwoordiger van de VN Carlos Westendorp - verwijderd.

Maar in plaats van etnische controleposten hangen er dezer dagen etnische verkiezingsaffiches aan de kant van de weg. En die verklappen waar de bevolkingsgroepen wonen. Bosnië kiest drie jaar na de oorlog nog altijd langs de etnische scheidslijnen die de vredesakkoorden van Dayton ongedaan zouden maken.

Zaterdag en zondag kiezen de Bosniërs de drie leden van het overkoepelend presidentschap (een Kroaat, een Moslim en een Serviër), het parlement van het overkoepelende Bosnië-Herzegovina, afzonderlijke parlementen voor de twee samenstellende delen van het land dat nog altijd geen land is: de (Bosnische en Kroatische) Federatie Bosnië en Herzegovina en de (Servische) Republika Srpska, een eigen president voor Srpska, en bovendien de besturen van tien kantons waarin het land is opgedeeld, en nog een aantal gemeentebesturen die niet hebben meegedaan aan de lokale verkiezingen van vorig jaar. De uitslag van al die verkiezingen staat bij voorbaat vast: de nationalisten zullen winnen.

'Dit zijn verkiezingen van de angst', zegt Igor Gajic. 'De mensen zijn bang voor de twee groepen waar ze niet toe behoren. Uit angst voor de nationalisten van de andere kant stemt iedereen op zijn eigen nationalisten. Het is een vicieuze cirkel.'

'God heeft me gered. Ik ben Servisch. Ik ben orthodox', schalt het uit de luidsprekers op een grasveld in Pale. Vlaggen van de Republika Srpska zwaaien heen en weer boven een kleine menigte die staat te wachten. Aan de zijlijn spelen jongens met een pistool.

Pistolen zijn in Pale niet ongewoon. Srdan Knezevic is met een pistool doodgeschoten. Hij was het nieuwe hoofd van de politie in Pale en hij had het lef de dubieuze zakenman Milovan Cicko Bjelica te arresteren. Bjelica is een vriend van Momcilo Krajisnik, het Servische lid van het driemanspresidentschap van Bosnië-Herzegovina. Volgens Milorad Dodik, de minister-president van Srpska, heeft Krajisnik zelf opdracht gegeven tot de moord op Knezevic.

In Pale is Krajisnik hoe dan ook een held. De kleine menigte op het grasveld wacht vooral op hem. Zijn late komst wordt urenlang voorgewarmd door sprekers die maar één thema hebben: president Biljana Plavsic van Srpska - de verraadster die uit de SDS stapte en nu de Republiek aan de Moslims wil uitverkopen (Plavsic heeft Safet Bico, een Moslim, benoemd tot vicevoorzitter van het parlement).

Plavsic heeft de regering uit Pale overgeplant naar Banja Luka, een echte stad in de westelijke helft van Srpska. Plavsic en Dodik genieten de steun van de internationale gemeenschap omdat zij de radicalen in Pale de rug toekeerden zich bereid verklaarden zich aan de akkoorden van Dayton te zullen houden.

Dat maakt ze overigens niet minder nationalistisch dan hun tegenstanders van SDS en de Radicale Partij. Gajic: 'Het enige verschil zit hem in de internationale gemeenschap zelf. Na Plavsics verkiezingsoverwinning vestigden zich ineens allerlei hulporganisaties en consulaten in Srpska, en internationale kredieten. Dat leverde geld op en een paar duizend banen. Het veranderde de sfeer.'

Het internationale succes leverde de nieuwe regering een hoop goodwill op en gaf de regeringscoalitie van sociaaldemocraten en socialisten een ruime voorsprong op de radicale nationalisten. Het onbeduidende groepje mensen op de verkiezingsbijeenkomst in Pale suggereert eveneens dat de dagen van de SDS en de Radicalen geteld zijn.

Maar de schijn kan bedriegen. Krajisnik is ook in de rest van Srpska nog altijd zeer populair, de opwinding over de 'revolutie' van Plavsic is alweer voorbij, en de angst onder de Serviërs om aan de Bosniërs te worden uitgeleverd is onverminderd groot; zodat de uitslag nog helemaal open is.

'We hebben hier een echte verkiezingsstrijd', glundert Gajic. 'Dat wijst erop dat democratie hier toch mogelijk is.' Srpska ligt daarmee voor op de twee andere delen van Bosnië-Herzegovina. In het Bosnische deel is de SDA van president Alija Izetbegovic oppermachtig, en in het Kroatisch gebied lijkt de HDZ - dochter van de partij van Tudjman in Kroatië) - onaantastbaar.

Maar het zijn kleine dingen die ook daar hoop op verandering in de goede richting geven. Van de HDZ heeft zich een veelbelovende, gematigde partij afgesplitst: de HNI (Nieuw Kroatisch Initiatief) van Kresi mir Zubak, het Kroatische lid van het driemans-presidentschap.

Zubaks programma is pro-Bosnië en tegen aansluiting van de Bosnische Kroaten bij Kroatië. Zubak zou een ommekeer zoals in Srpska teweeg kunnen brengen, al gelooft niemand dat dat nu al zal gebeuren. Ook in Bosnië is een verandering op til, als was het maar omdat de Bosnische leider Izetbegovic al 73 is en het zagen aan de poten van zijn stoel al is begonnen.

Maar er zullen hoe dan ook jaren verstrijken voordat een nieuwe generatie politici kan gaan werken aan een nieuw, etnisch gemengd, Bosnie-Herzegovina. 'En al die jaren', zegt Igor Gajic, 'zal de internationale gemeenschap toezicht moeten blijven houden en druk moeten blijven uitoefenen. Anders gaat het alsnog mis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden