In boemeltjes op weg naar de nee-stem

Trein-nee-tour van de Vijfsterrenbeweging

De ultra-democratische Vijfsterrenbeweging reist voor een nee bij het referendum zondag met de goedkoopste treinen door Italië. 'Renzi was hier ook. Weet je hoe hij reisde? Met een helikopter!'

Vijfsterrenpolitici in de trein onderweg van Potenza naar Napels, met in blauwe capuchontrui Roberto Fico, een van de kroonprinsen van het nieuwe Italië. Foto Nicola Zolin

Op weg naar de wc van rijtuig 5 houdt de passagier opeens zijn pas in. 'Was dat niet...', zie je hem denken. Hij fronst zijn wenkbrauwen en draait zich voorzichtig om. Ja, dat is hem: Roberto Fico.

De verwarring is te begrijpen, want de ongeschoren man bij het raam lijkt in niets op een politicus; laat staan op een van de kroonprinsen van het nieuwe Italië. Hij draagt een kreukelige blauwe capuchontrui en uit zijn mondhoek drupt een minuscuul stroompje kwijl. Hij knikkebolt.

Ook de mannen naast Fico, de senatoren Sergio Puglia en Andrea Cioffi, lijken meer op studenten die op weg zijn naar mamma's wasmachine dan op mannen die de politiek voor eens en voor altijd willen veranderen. Ze zitten onderuitgezakt en lezen ongeïnspireerd hun mobiele Facebook-pagina's.

Hoe anders was dat drie uur eerder, toen diezelfde Fico onder een luid applaus het podium beklom in de provinciehoofdstad Potenza. Hij sprak: 'Welke Italiaan kiest nu voor Brussel, als hij ook voor Potenza kan kiezen?' En hoe anders is dat twee uur later, wanneer hij het gejuich van honderden Napolitanen over zich laat komen. 'Welke Italiaan besluit nu om banken te redden, wanneer ook zijn eigen landgenoten hulp nodig hebben? Juist, jullie premier Matteo Renzi. Roep mij na: vergogna, vergogna - schande, schande!'

Maar in de trein van het ene naar het andere podium is Fico een gewone slapende man. En precies dat is de bedoeling van de #TreNotour (trein-nee-tour) van de Vijfsterrenbeweging (M5S). Ze roepen de Italianen op nee te stemmen bij het referendum van zondag over veranderingen in de grondwet die de vastgelopen Italiaanse politiek moeten vlottrekken. In 22 dagen reizen Vijfsterrenpolitici naar 47 steden, slechts gebruikmakend van de allergoedkoopste boemeltjes.

Waar is Beppe Grillo?

Want toon mij uw treinkaartje en ik zeg u wie u bent, legt Fico uit. 'Wij nemen de trein, omdat dit symbool staat voor wie wij zijn. Afgelopen weekend was Renzi ook op campagne in deze regio. Weet je hoe hij reisde? Met een helikopter! Dit referendum gaat volgens hem over het veranderen van de oude politiek. Maar wie vertrouw je meer op dit punt? Ons, in deze tweedeklascoupé? Of een bandiet die tienduizenden euro's publiek geld uitgeeft aan zijn Renzikopter?'

Om dezelfde reden slapen de Vijfsterrenpolitici in Napels in een Airbnb-appartementje bij het station en nemen ze geen taxi richting Piazza Dante, maar de metro. Campagnevoeren lijkt bijna makkelijk als senator Puglia ten overstaan van een stampvolle lijn 1 zijn zitplaats afstaat aan een zwangere vrouw. 'Stemt u nee, mevrouw? Ah, fijn. Hoewel ik anders ook wel was opgestaan hoor.'

'Zie je Beppe ergens?', vraagt een studente fluisterend aan het meisje naast haar. Samen turen ze het metrostel af, hun hoofden van links naar rechts bewegend. Nee, constateren ze teleurgesteld. Want dat is misschien wel het opvallendst aan deze treintour: televisiekomiek, blogger, beroepsprovocateur en ongeschoren bonk energie Beppe Grillo is er niet bij. Terwijl het zijn website was die eerst uitgroeide tot een van de tien best bezochte blogs ter wereld en daarna tot een van de grootste politieke anti-bewegingen van Europa.

In Potenza tonen Vijfsterrenpolitici hoe lang een van de cruciale grondwetsartikelen zou worden. Foto Nicola Zolin

Grillo heeft reden zich afzijdig te houden. Vooral van ex-leden klinkt steeds vaker de kritiek dat hij zijn ultra-democratische beweging - die op papier leiderloos is - in werkelijkheid bestuurt als een soort dictator. Niet voor niets zette hij al tientallen dissidenten uit zijn partij, waaronder vrij recent de burgemeester van Parma.

Om die kritiek te pareren probeert Grillo deze campagne anderen naar voren te schuiven. De treinreizende kroonprinsen Roberto Fico en Alessandro Di Battista bijvoorbeeld, maar ook de meer diplomatiek ogende Luigi Di Maio, die in de meeste praatprogramma's mag opdraven.

Een andere reden dat Grillo het podium aan zijn partijgenoten laat, is dat zij straks degenen zullen zijn die het het land moeten regeren. Wie ooit door een rechter is veroordeeld, mag volgens de partijdoctrine nooit meer een politieke functie vervullen. Grillo zelf raakte in 1981 betrokken bij een verkeersongeluk toen hij halverwege de Alpen de macht over zijn Chevrolet Blazer verloor en drie inzittenden overleden. Dood door schuld, oordeelde een rechter, waardoor Grillo voor eeuwig is verbannen uit de Italiaanse politiek, aldus zijn eigen regels.

Er zijn meer strenge regels. Om carrièrepolitici te ontmoedigen, geldt een maximum van twee zittingstermijnen voor M5S-parlementariërs. Ook moeten zij de helft van hun maandsalaris van pakweg 16 duizend euro afdragen - een politicus hoort te dienen, niet te verdienen - en al hun bonnetjes online publiceren.

Bovendien weigert de beweging samen te werken met andere partijen. Dus ondanks de verkiezingswinst in 2013, waarbij M5S de grootste partij werd met een kwart van de stemmen, nam de beweging toch plaats in de oppositie. Het weigerde een coalitie aan te gaan met 'de verrotte politieke kaste die we juist omver proberen te werpen', aldus kamerlid Fico.

Roberto Fico spreek het publiek toe. Foto Nicola Zolin

Stoptreinmetaforen

Een ander kernthema van de beweging is het bijna utopische streven naar een zo direct mogelijke democratie. In het ideaalbeeld van Grillo is een parlementslid geen afgevaardigde die namens de kiezer nadenkt, maar een persoon die slechts de wil van de kiezers uitvoert. Het volk spreekt via referenda of internetstemmingen, de politicus drukt slechts op het juiste stemknopje. Zo kwamen de huidige burgemeesters van Rome en Turijn via internetverkiezingen boven drijven, net zoals een eventuele M5S-premier ook via beppegrillo.it zal worden gekozen.

Via zulke polls worden ook de meeste politieke standpunten bepaald. Over het algemeen bepleit de beweging dezelfde punten als de meeste linkse partijen, maar door dit mechanisme zijn er ook geregeld uitschieters naar rechts, bijvoorbeeld als het om migratie gaat. Ook het eurosceptische karakter van de beweging wisselt naar gelang de uitslagen van peilingen. M5S flirtte geregeld met het idee de eurozone te verlaten, maar of de partij dat standpunt straks ook officieel gaat bepleiten, zal uiteindelijk worden beslist door de internettende sympathisanten.

Het maakt van M5S een soort stoptrein, stellen politiek analisten, waarbij veel passagiers de beweging puur gebruiken om op hun eigen, specifieke bestemming aan te komen. De treintour indachtig verschijnen er wel meer stoptreinmetaforen in Italiaanse kranten: zo denderde M5S de laatste jaren als een lawaaiige boemel door politiek Italië zonder op het gaspedaal of het stuur hoeven te letten, schreef La Repubblica.

Inmiddels bestuurt de partij zelf in Rome en Turijn en dat brengt moeilijkheden met zich mee. Nu het tijdperk van het jasje-dasje-grillismo is aangebroken en de macht lonkt, zal de partij pas echt merken hoe lastig het in Italië is gevrijwaard te blijven van corruptie, zelfverrijking en chantage.

Zo raakte de beweging sinds de laatste verkiezingswinst al meermalen verstrikt in schandaaltjes: in Rome moest de Vijfsterren-burgemeester al meerdere wethouders vervangen. Die problemen zullen bij toekomstige groeispurten alleen maar erger worden, verwachten politiek analisten.

Kijk alleen al naar deze treintour: de belofte om slechts de allergoedkoopste regionale treinen te nemen, werd direct al gebroken omdat er op maandagmiddag alleen duurdere intercity's rijden. En ook nu, richting de kleine stad Avellino, moeten de Vijfsterrenpolitici noodgedwongen vals spelen door een bus te nemen. 'De trein had 3 uur en 17 minuten nodig om de 45 kilometer te overbruggen', zegt de wachtende Fico. 'Met dat tempo komen we helaas nooit op tijd aan in Rome.'

Hoofdprijs lonkt

Het referendum dat Italië zondag houdt, gaat formeel over het wijzigingen van 47 van de 139 grondwetsartikelen. De bedoeling van premier Matteo Renzi is om in één keer de meeste weeffouten uit het politieke systeem te halen. Voorbij de spreekwoordelijke Italiaanse besluiteloosheid. Maar sinds Renzi eerder dit jaar zei af te treden als het nee-kamp wint, is het referendum vooral een politieke strijd geworden. Dat maakt zondag vooral voor de Vijfsterrenbeweging een belangrijke dag. Hoewel zij veel van de wetswijzigingen wel zien zitten, voeren ze toch stevig campagne voor een nee-stem. Bij nieuwe verkiezingen gelden zij immers als een van de belangrijkste kanshebbers om de grootste partij te worden. Volgens de laatste peilingen staat het nee-kamp op voorsprong.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.