Opinie

In Berlijn is Europa 2.0 al werkelijkheid

Eurosceptische Nederlanders die de EU gebrek aan democratie verwijten, en weer nieuwe muren willen oprichten, moeten eens in Berlijn gaan kijken. In de meest ontspannen stad van Europa kunnen ze zien wat vrijheid en vooruitgang, ook in multicultureel opzicht, betekenen.

Een vrouw neemt een selfie tijdens de 1 mei viering in Berlijn. Beeld null
Een vrouw neemt een selfie tijdens de 1 mei viering in Berlijn.

In Nederland wordt over Europa alleen nog meewarig of in kritische zin gesproken. Zelfs de euro-idealisten zijn teleurgesteld. Wat dat betreft lijkt Nederland op het Verenigd Koninkrijk, waar Europe als een kosten-batenafrekening wordt benaderd. Valt die negatief uit, dan is het tijd ermee te stoppen. Maar vanuit Berlijn ziet de Europese eenwording er heel anders uit en kan alleen gesproken worden van een groot succes. Dat wordt in Nederland volstrekt niet waargenomen, wat vreemd is omdat Berlijn tegelijk gevierd wordt als de leukste en meest ontspannen stad van Europa. Na Amsterdam, maar toch.

Het is een cliché dat in Berlijn, waar in november 1989 de Muur tussen Oost en West is gevallen, Europa werkelijk bijeenkomt. Maar het is daardoor niet minder waar. Waar in Nederland het leven na het einde van de Koude Oorlog weer snel zijn normale loop nam, is het in Berlijn totaal veranderd. Dat betreft niet alleen de samenvoeging van Oost- en West-Berlijn. De stad, sinds 2000 ook hoofdstad van het verenigde Duitsland, trekt steeds meer nieuwe inwoners aan. Berlijn is op weg naar vier miljoen inwoners, nog steeds minder dan voor de oorlog, maar fungeert inmiddels weer als de magneet die het vroeger was.

Tijdens de Koude Oorlog was de verdeelde stad op twee manieren geïsoleerd: West-Berlijn was een ommuurd eiland binnen Oost-Duits gebied en Oost-Berlijn verschanste zich achter diezelfde muur. Behalve enkele fans van Bertolt Brecht en het epische Theater wilde er geen westerling naartoe. Wel waren er broeders uit het socialistische kamp: Vietnamezen en een handjevol studenten uit Afrika en het Midden-Oosten.

Multiculti

Tegenwoordig schijnen er 200.000 Russen in Berlijn te wonen, minder dan de half miljoen Sovjet-soldaten die ooit in de DDR gelegerd waren, maar Rusland is hier echt aanwezig, ook na de aftocht uit de jaren negentig. Overigens waren er in 1925 al 300.000 Russen in Berlijn, tegenover hooguit duizend Fransen en Britten. Kosmopolitisch was de oude Rijkshoofdstad wel - tot Hitler er radicaal een einde aan maakte - maar op geheel andere wijze dan Parijs of Londen.

Berlijn was een aantrekkingspool voor Midden- en Oost-Europeanen - onder wie veel Ostjuden uit het ingestorte Russische en Habsburgse Rijk - en die continentale trekken krijgt de stad nu weer. Naast Russen zijn er veel Polen en andere Oost-Europeanen. De Balkan is aanwezig, net als de moslimwereld: Turken, Iraniërs, Irakezen, Syriërs. Berlijn is divers en in stadsdelen als Kreuzberg en Neukölln officieel 'multiculti', maar verschilt van West-Europese metropolen. Berlijn is minder zwart, minder Noord-Afrikaans. De islam is er wel, maar eerder als Turkse bazaar dan als Arabische religie.

Of dat verklaart waarom Berlijn tot nu toe aan een grote aanslag is ontsnapt, weet ik niet. Maar het grote aantal Turken dat al sinds de jaren zestig in West-Berlijn leeft, is wel een vanzelfsprekend onderdeel van het dna van de stad. Zij trokken naar Berlijn toen de eigen bevolking er wegtrok, en waar de stad vibreert met winkels en horecagelegenheden, is dat aan Turkse ondernemingszin te danken. Zij hebben de grauwe stad weer kleur gegeven, waarbij de grauwheid van de Berlijnse flatbouw ook aan de grauwheid van Turkse provinciesteden doet denken. Dat Berlijn weer opbloeit en nu - samen met Istanboel- tot de hipste steden van Europa behoort, is een historisch wonder dat rechtstreeks met de omwentelingen van 1989 in verband staat. Omwentelingen die in hun kielzog ook Turkije uit het isolement haalden.

Hollands provincialisme

In Nederland zijn we volkomen blind voor deze geopolitieke aardverschuivingen. De Duitse eenwording is wel waargenomen, maar alleen voor zover Duitsland als vergroot geheel naar het Westen is opgeschoven en op ons is gaan lijken. Dat daar nog een hele Oost- en Zuidoost-Europese wereld achter zit, zien we niet, behalve als dreiging voor het eigen welbehagen. Dat bleek tijdens het Oekraïne-referendum, een zeldzaam staaltje Hollands provincialisme dat laat zien dat de grootste benauwdheid voor de nieuwe tijd tegenwoordig in West-Europa zit. Zie ook Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

Waar het Westen vroeger voor vrijheid en een ontspannen omgang met de rest van de wereld stond, tekent zich nu een omkering van alle waarden af. In Midden- en Oost-Europa zijn de mensen veel bedrevener om met tegenslagen en grote veranderingen om te gaan dan wij. Het verhaal dat Europa alleen nog stagneert en moe en lethargisch is, klopt niet. Het vroegere Oostblok heeft de afgelopen kwarteeuw een ware (markt)revolutie doorgemaakt; de jeugd is er uitgezwermd naar alle delen van Europa. De Duitse eenwording is een doorslaand succes. Berlijn is van de meest gespannen frontstad ter wereld, hotspot van de nucleaire afschrikking, de meest ontspannen stad van Europa geworden, ook in multicultureel opzicht. De DDR, 'wir sind das Volk', heeft al in 1990 voor staatsopheffing gekozen. Uit eigen beweging!

Nederlanders die de EU als 'EUSSR' betitelen, haar gebrek aan democratie verwijten, en weer nieuwe muren willen oprichten, moeten eens in Berlijn gaan kijken. Daar kunnen ze zien wat vrijheid en vooruitgang in de praktijk betekenen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden