'In Belgrado was het carnaval'

Onder het communisme werd iedereen behandeld als een kind en daarom liet de Hongaarse schrijver Péter Zilahy zich inspireren door een kinderwoordenboek om over de val van het communisme te schrijven....

'Net als de woorden goulash, csardas en paprika moet het woord ''raamgiraf'' de wereld veroveren', zegt Péter Zilahy. De Hongaarse schrijver en kunstenaar is in Nederland voor de presentatie van De laatste raamgiraf, een jeugd in Oost-Europa van A tot Z. Het bij uitgeverij Vassallucci verschenen boek ontleent zijn titel aan een Hongaars plaatjeswoordenboek voor kinderen, Ablak-Zsiráf, waarbij 'ablak' voor 'raam' staat.

Maar schijn bedriegt, De laatste raamgiraf, is in de eerste plaats een boek voor volwassenen over de gebeurtenissen in Hongarije en voormalig Joegoslavië ten tijde van de val van het communisme.

In Hongarije, waar het origineel in 1998 verscheen, was het succes van De laatste raamgiraf enorm. Vervolgens werkte Zilahy twee jaar aan een viertalige cd-rom, die het boek aanvult met voorbeelden uit kinderwoordenboeken in het Engels, Duits en Servisch. Een volgens Zilahy 'megalomaan' project met tweeduizend beelden, driehonderd muziekstukken en talloze animaties en videotracks. Met deze cd-rom, die alleen via zijn eigen website te koop is, zal Zilahy vanavond een multimediapresentatie geven op het jaarlijkse Lezersfeest in de Rotterdamse Gemeentebibliotheek.

Dat Zilahy een kinderwoordenboek gebruikt om de vrolijke chaos van de protesten in Boedapest en Belgrado te beschrijven is tekenend voor zijn ironische kijk op de wereld. Met een even bescheiden als besliste stem legt hij uit: 'Tijdens het communisme werd iedereen behandeld als een kind. Daarom behandel ik mijn onderwerp ook alsof het voor kinderen bedoeld is. Maar in werkelijkheid gaat mijn werk over alles wat werd weggelaten: uit mijn jeugd en uit het communisme.'

De in 1970 in Boedapest geboren Zilahy leerde zelf ook lezen met behulp van Ablak-Zsiráf, waarin de hoofdrol werd vervuld door een andere Péter. In De laatste raamgiraf laat Zilahy deze Péter weer opdraven en ook nam hij een groot aantal tekeningen over uit het kinderboek. Alleen combineerde hij deze brave kinderplaatjes uit de Sovjet-tijd met zelf gemaakte foto's van fluitende demonstranten en dreigende soldaten.

Zilahy was achttien toen het communisme viel: 'Ik had mijn examens precies op het moment van de eerste vrije verkiezingen in Hongarije. Maar daarvoor was ik al gaan rondreizen. Ik wilde alle protesten meemaken. Want als je op een periode wilt terugkijken, moet je er bij zijn als die ten einde komt. Kom je een jaar later, dan is er niets meer, zelfs geen ruïne. Het enige wat je dan nog vindt zijn souvenirs.'

Ondanks deze hang naar het einde, begint Zilahy zijn boek gewoon bij de 'a'. Vervolgens werkt hij netjes het alfabet af. Zo komen we bij de 'í', van het Hongaarse woord voor noodweer, 'ítéletidó', een prachtige beschrijving tegen van de ijs en sneeuw trotserende protesten in Belgrado. Op carnavaleske wijze gaat men de straat op, met triangels, wc-brillen, zilveren dienbladen en nog veel meer. Een komische opsomming die Zilahy afsluit met de nuchtere mededeling 'we gaan lawaai maken' én met een schreeuwerige tekening vol inktvlekken van de woorden 'heel lelijk'.

Het is precies deze voortdurende wisseling van toon die de chaos, de vreugde en de angst van de dagen van de revolutie zo goed voelbaar maakt. De laatste raamgiraf kan dan ook op vele manieren gelezen worden. Van een feitelijk, bijna journalistiek verslag tot een roman met een heus plot en een interessant personage.

Opvallend is dat Belgrado voor de Hongaar Zilahy nog belangrijker lijkt dan Boedapest: 'Ik heb Belgrado gebruikt omdat het daar in de winter van 1996-'97 vier maanden carnaval was. Iedere dag waren er tweehonderdduizend mensen op straat. Je kon in vijf minuten vijftig vrienden maken. De atmosfeer was zo buitengewoon, zo extatisch, zo hoopvol. En tegelijk zo absurd, want extreem rechtse religieuzen protesteerden samen met linkse hippiestudenten.'

Helaas is die tijd voorbij: 'Je zag mensen voor het raam staan vrijen, gewoon omdat ze zo gelukkig waren en omdat ze dat de wereld wilden laten zien. Maar het was de laatste keer dat dit gevoel van euforie mogelijk was. Een jaar later wilde niemand er meer over praten. Iedereen schaamde zich en was teleurgesteld. Hun protesten hadden niets bereikt. De tijd van de raamgiraf was voorbij.'

Vanavond treedt Péter Zilahy om 21.45 uur op tijdens het Lezersfeest in de Rotterdamse Gemeentebibliotheek. Cd-rom via www.zilahy.net

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden