In beeld: zeeroverskaart

Hoe kaap je een Spaanse zilvervloot? Wat is 'oom' in het 'Persiaans'? In Utrecht tonen bijzondere kaarten en handschriften hoezeer kennis en informatie bij de VOC-mentaliteit hoorden.

Moderne bedrijven kunnen er een voorbeeld aan nemen, aan dit staaltje 'VOC-mentaliteit', qua durven investeren in kennis en wetenschap. Het lijvige handschrift is de oudste Hindoestaanse (en Perzische) grammatica ter wereld en rond 1700 gemaakt voor de handelaren van de VOC in India.

De grammatica, voluit Instructie of onderwijsinghe der Hindoustanse en Persiaanse taalen, nevens haare declinatie en conjugationes, is het werk van Joan Josua Ketelaar, een figuur die weggelopen lijkt uit een schelmenroman. Geboren als Kettler in Danzig, beschuldigd van diefstal en moord, naar Zweden gevlucht, in 1682 in Amsterdam aangemonsterd op een VOC-schip en opgeklommen tot opperkoopman en speciaal gezant in India. In die functie werkte hij aan zijn grammatica.

'Dit handschrift is niet het werk van een taalkundig hobbyist, maar geschreven uit praktische noodzaak, ten behoeve van de handel', zegt Bart Jaski, conservator oude handschriften aan de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Het werk is nooit uitgegeven, en was lang alleen bekend doordat 18de-eeuwse filologen ernaar verwezen. 'Er zijn drie exemplaren bekend, waarvan dit de uitgebreidste is, maar er zijn ongetwijfeld veel meer kopieën geweest. VOC-kooplieden konden niet zonder kennis van lokale talen.'

Ketelaars grammatica is een van de schatten in de tentoonstelling Hemelse Ontdekkingen, die komende week in Museum Catharijneconvent in Utrecht wordt geopend. De expositie toont de mooiste vondsten die de afgelopen jaren in de collectie van de UB Utrecht zijn gedaan.

Daar zitten nog meer voorbeelden van VOC-bedrijfsinformatie bij, zoals een door Abel Tasman gesigneerde 17de-eeuwse How To-kaart waarop wordt uitgelegd hoe je een Spaanse zilvervloot kaapt. Dat bedrijfsgeheimen soms in handen van de concurrentie vielen, blijkt uit een prachtige zeekaart van de Indonesische archipel, die rond 1820 is gemaakt door Boeginese zeerovers, op basis van Nederlandse kaarten.

De kaart, met kustprofielen, dieptecijfers en vlaggetjes die de Nederlandse forten aangeven, laat mooi zien dat er indertijd een inheemse cartografie bestond die door de westerse voorbeelden werd beïnvloed. Er zijn maar een paar van zulke kaarten bekend, en dit is de mooiste, zegt Jaski. 'Je kunt goed zien dat hij in een schip heeft gehangen.'

De tentoonstelling omvat ook een aantal middeleeuwse manuscripten, zoals het enig bewaard gebleven blad van het gebedenboek van de 9de-eeuwse Utrechtse bisschop Odilbald en het Pontificale van de Mariakerk in Utrecht. Dit 15de eeuwse liturgische boek is verlucht door de 'Meester van Katharina van Kleef', maker van een van de beroemdste middeleeuwse handschriften, het Getijdenboek van Katharina van Kleef, dat zich in de Pierpont Morgan Library in New York bevindt.

Hemelse Ontdekkingen.

Tentoonstelling in Museum Catharijneconvent in Utrecht, in samenwerking met de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Van 28 april tot 25 november. www.uu.nl/bibliotheek/bijzonderecollecties.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden