In Arnhem is nu het volk aan zet

Al jarenlang krijgen Arnhemmers te maken met mega-bouwprojecten waar ze niets over te vertellen hebben. SP-wethouder Gerrie Elfrink wil daarin verandering brengen.

Arnhem Het is even lastig om hem te herkennen in een strak donker pak plus stropdas. Voormalig fabrieksmedewerker, parkeergarageportier en inval-leerkracht Gerrie Elfrink heeft naar eigen zeggen twee nieuwe sets aangeschaft sinds hij wethouder is voor de SP in Arnhem.


Bij officiële gelegenheden staat burgemeester Pauline Krikke aan zijn zijde. Ook dat is even wennen: vaak legde hij haar het vuur na aan de schenen. Hij was het bijtende keffertje, niet de meest fijnzinnige debater in de raadszaal.


'Keffertje?', Elfrink proest het uit. 'Ik herken me meer in een terriër die zijn tanden ergens in zet en niet loslaat. Ik ging er vaak hard in, maar mijn inbreng was altijd gericht op het beleid.'


Zijn rol kan zijn veranderd, zijn doel staat recht overeind. Hij wil de macht in Arnhem teruggeven aan het volk. Te beginnen bij project-Rijnboog, het verpauperde gebied langs de Rijn in de zuidelijke binnenstad.


Alsof het om een SP-campagne gaat, stond hij vrijdag op de markt, houdt hij binnenkort een twitterspreekuur en heeft hij een website geopend, waar inwoners hun ideeën kwijt kunnen. 'Er is zoveel kennis over en betrokkenheid bij dit gebied bij Arnhemmers en niet-Arnhemmers, daar wil ik gebruik van maken', zegt hij.


Het lijkt een herhaling van zetten, want al zeker acht jaar discussieert de stad over bijna niets anders. Er zijn al zoveel debatten, campagnes, alternatieven, bewonerssessies aan het onderwerp besteed dat de kans bestaat dat Arnhem Rijnboog-moe is en het massaal laat afweten.


Maar Elfrink moet wel. Hij is degene die een streep zette door het ontwerp van de Spaanse architect Manuel De Sòla-Morales. Die bedacht een mondaine haven, waarmee de Rijn tot in het centrum van Arnhem moest stromen. Het was een plan dat de stad tot op het bot verdeelde.


Omwenteling

Met zijn campagne tegen deze geldverslindende 'prestigeprojecten' won Elfrink moeiteloos de verkiezingen en dwong hij de PvdA na vijftig jaar in de oppositie. Nu heeft hij heeft een belofte in te lossen: dat er in Arnhem niet meer over de hoofden heen geregeerd wordt. Dus is 'de stad nu aan zet en zorg ik dat dat proces zo goed mogelijk verloopt'.


Dat is een grote omwenteling. Al vanaf 1995 heeft Arnhem ervaring met megaprojecten van architecten met grote namen, veelal geïnitieerd door PvdA-wethouders. De stad heeft daar gaandeweg een groot wantrouwen tegen opgebouwd. Want nog steeds is de ov-terminal, de zogeheten 'flow' van Ben van Berkel met zijn futuristische uiterlijk, niet af.


Twee jaar geleden bleek de stationshal zo complex en kostbaar dat geen aannemer hem wilde bouwen. Nu moet een nieuwe methode van aanbesteding hen over de streep trekken.


Arnhem is daardoor al een decennium lang een bouwput en reizigers moeten, in de termen van Elfrink, 'de Himalaya over om bij de trein te komen'. Het tijdelijke station heeft hoge trappen en laat reizigers sinds 2007 honderden meters omlopen.


Het is dus niet gek dat nog zo'n nieuw prestigeproject, de haven, Arnhemmers van meet af aan tegen de borst stuitte. Maar met twee achtereenvolgende politieke coalities die elkaar in de houdgreep hielden en de oppositie geen enkele kans gaven, kwam het volk nergens aan bod. Zo werd een referendum afgewezen.


Als goedmakertje bedacht het college een zogenoemd 'preferendum', waarbij de stad kon kiezen tussen drie havenvormen. Oppositiepartijen en actiegroepen riepen op tot een boycot. Van de stemgerechtigden ging 10,2 procent naar de stembus.


Oppositie sterker

Onderzoekers Marcel Boogers en Laurens de Graaf van de Universiteit van Tilburg velden achteraf een vernietigend oordeel. Rijnboog was een onderonsje tussen het college, de ambtenaren, projectontwikkelaars en investeerders, concludeerden ze. Bevolking noch gemeenteraad kon de plannen terugdraaien.


Het verzet heeft zich verhard nadat de winnende SP in 2006 door de PvdA buiten het college werd gehouden. Vooral Stichting Jansbeek boven water, die de Sint Jansbeek weer zichtbaar door het centrum naar de Rijn wil laten lopen, was een luis in de pels, aldus secretaris Johan Wolthuis. Zij botsten op wethouders die lak hadden aan de meningen of ideeën van de burgers. 'Door die keiharde, arrogante opstelling werd de oppositie steeds sterker.'


Hoe ambitieus ook het idee van De Sòla-Morales, zelfs de politiek had uiteindelijk geen fiducie in de haalbaarheid ervan, zowel praktisch al financieel, behalve CDA en PvdA. Als laatste ging de VVD om. W ethouder Margreet van Gastel: 'Toen er een parkeergarage werd gepland onder de haven, dacht ik: waar zijn we in godsnaam mee bezig.'


Het is Elfrinks meesterproef. Hij moet nu zowel vertrouwen wekken als een verandering teweegbrengen. Daarom weigert hij toe te geven dat hij afrekent met de oude cultuur. 'Ik ben niet bezig me af te zetten tegen het verleden. Met dat onderlinge gekissebis schiet Arnhem niets op.' Hij wil ook niet alles weggooien wat eerder is bedacht. 'Al is het middel haven nu geschrapt, de doelen met dit gebied staan nog recht overeind: zorgen dat dit verpauperde deel van de stad plus de rivier beter aansluiten op het historische centrum en maken dat daar iets te beleven valt.'


Blauwdruk-denken

Welke lessen vallen er te trekken uit de Arnhemse debacles voor bouwen in steden? 'Er is een einde gekomen aan het blauwdruk-denken. Daarbij gumde je een deel van de stad uit en vulde het ontstane gat met iets nieuws op.' Die methode hoorde bij de wederopbouw, volgens Elfrink, toen er voor de massa gebouwd moest worden, maar hij is niet meer van deze tijd.


'Je moet flexibeler bouwen en veel meer de beleving van mensen volgen. Laat kunstenaars en creatievelingen los in een op te knappen gebied en werk vanuit datgene wat spontaan ontstaat.'


Zo was de sloopwijk Schiebroek in Rotterdam een tijdelijk hotel. 'Hier in Arnhem heeft een groep op ons verzoek lelijke schuttingen onder de graffiti gespoten en we willen leegstaande gebouwen in Rijnboog tijdelijke functies geven. Langs de Rijn is plaats voor van alles. Dit deel van Arnhem moet alvast gaan leven. Waarom zou je wachten?'


Aannemer krijgt grote invloed op ontwerp stationshal

De nog te bouwen stationshal van Arnhem van architect Ben van Berkel zal op een unieke wijze worden aanbesteed. ProRail maakt vrijdag het bedrag bekend. Daarna mogen aannemers aangeven welke oplossingen zij hebben om zo dicht mogelijk bij het ontwerp te blijven. Daarmee krijgt de aannemer voor het eerst een 'vergaande invloed' op het ontwerp, meldt een woordvoerder.


Het gebeurt wel vaker dat het budget leidend is, maar meestal is dat het geval bij aanleg van wegen. Niet eerder gebeurde dat bij een groot gebouw, en al helemaal niet bij zo'n complex technische hoogstandje als 'de flow' van Van Berkel. De architect zal de aannemer toetsen en hun een cijfer geven. Datzelfde doet een jury van deskundigen.


ProRail hoopt hiermee aannemers te trekken. Twee jaar geleden, toen de bouwsector in een economische hoogconjunctuur verkeerde, was er geen aannemer te vinden die 'de flow' wilde of kon bouwen voor de prijs die Arnhem, het Rijk en ProRail hadden liggen. Vier betrokken overheden legden vorig jaar 34 miljoen bij om het financiële gat te dichten en onderstreepten daarmee hun keuze voor het ontwerp.


Eerder is de bouw van het station opgeknipt in delen om de voortgang te garanderen. De perrontunnel zal volgend jaar zomer worden geopend. Dan hoeft de reiziger niet meer gebruik te maken van het tijdelijke station met zijn hoge trappen en lange omlopen. Mocht er een aannemer gevonden worden, dan is de 'kers op de taart' in 2014 klaar en heeft het opknappen van het hele stationsgebied ruim negentien jaar geduurd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden