Shell Olie- en gaswinning

In Argentinië kunnen Europese bedrijven als Shell bij gasboringen ongestoord hun gang gaan

Schaliegasveld Vaca Muerta moet de Argentijnse economie weer op gang te krijgen, maar bewoners worden geconfronteerd met giftige stoffen en aardbevingen. 

Vaca Muerta - In de woestijn van Patagonië wordt door middel van fracking, dat onder andere in Nederland verboden is, geboord naar gas en olie. Beeld Pablo E. Piovano

Toen de aarde begon te schudden, is Hugo Acuña zich direct gaan inlezen. Hij heeft onderzocht welke huizen in het dorp risico lopen, en heeft een plan gemaakt om de rivier af te dammen bij een olieramp. ‘We kunnen de oliebedrijven niet stoppen’, zegt Acuña op een toon die verraadt dat hij zich daar al lang geleden bij heeft neergelegd. ‘We kunnen ons alleen proberen voor te bereiden.’

De 47-jarige Acuña is vrijwillige brandweerman in Sauzal Bonito, een gehucht van 450 inwoners in de Argentijnse provincie Neuquén. Het dorp ligt in de woestijn van Patagonië: een eindeloze vlakte van steppegras, afgewisseld door riviervalleien en imposante rotspartijen. Pas als het harder waait dan 120 kilometer per uur fronst men hier de wenkbrauwen. Acuña woont aan het eind van een kilometerslang zandpad, achter zijn wei met koeien glinstert de rivier Neuquén in de zon.

Met ferme tred loopt Acuña over het terrein, hond Theo drentelt achter hem aan. ‘We lopen hier op een fortuin’, vertelt de brandweerman. Diep onder de grazende koeien ligt Vaca Muerta (Dode Koe), de op een na grootste schaliegasreserve ter wereld. Het gaat om 200 biljoen kubieke meter gas. Ter vergelijking: in Groningen is sinds de jaren zestig iets meer dan 2 biljoen kubieke meter uit de grond gehaald. ‘Ik ben alleen eigenaar van de grond’, zegt Acuña met spijt in zijn stem. ‘Alles daaronder is van de staat.’

Miljoenen jaren oud gesteente

Vaca Muerta beslaat een gebied ter grootte van België en bevat naast gas ook 22 miljard vaten olie. De grondstoffen zitten gevangen in de microporiën van een miljoenen jaren oud gesteente, 3.000 meter onder de grond. Om deze zogeheten non-conventionele voorraden te kunnen delven moet de rotspartij eerst worden opengebroken. Dat proces heet hydraulisch kraken, beter bekend als fracking.

In Nederland, Frankrijk en Duitsland is de winning van schaliegas verboden vanwege de impact op mens en milieu. Het ziet ernaar uit dat de industrie ook in Engeland een vroege dood sterft. Tijdens de verkenningsfase waren er een paar lichte aardbevingen in het winningsgebied en de Engelse regering is niet bereid de toegestane aardbevingskracht van 0,5 op de schaal van Richter te verhogen. Dan hebben verdere investeringen weinig zin, zo klinkt het morrend vanuit de industrie.

In Argentinië kunnen Europese bedrijven als Shell, BP en Total wel ongestoord hun gang gaan. Hoewel de eerste aardbeving in de omgeving van Sauzal Bonito al vier jaar geleden heeft plaatsgevonden, is er nog geen enkel onderzoek gedaan naar de oorzaken. Vorig jaar kwam de gasproductie rond het dorp goed op stoom, de aardbevingen namen met gelijke tred toe. Tussen december en half maart waren 82 bevingen voelbaar, de zwaarste had een kracht van 4,8 op de schaal van Richter.

Een scheur die is ontstaan door een van de aardbevingen die zich sinds het begin van de boringen hebben voorgedaan in Neuguén Beeld Pablo E. Piovano

Soort gefluit

‘We hoorden een soort gefluit’, vertelt Acuña. ‘En toen, boem! Alsof er iets explodeerde onder de grond.’ De schade in het dorp bleef beperkt: een stuk of wat op hol geslagen koeien, kapot glas en scheuren in de muren, maar de schrik zit er goed in. Aangezien de staat geen actie onderneemt, is Acuña op eigen houtje workshops gaan organiseren voor de dorpelingen. ‘Bij een aardbeving kun je het best in foetushouding gaan liggen’, weet hij te vertellen.

Komende dinsdag is de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering van Shell, vorige week vloog ceo Ben van Beurden naar de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires. Van Beurden, met in 2018 een inkomen van 20 miljoen euro, beloofde onlangs meer te gaan investeren in groene energie. Maar tijdens zijn bezoek aan Argentinië stond duurzaamheid niet op de agenda.

Van Beurden had er een onderonsje met Omar Gutiérrez, gouverneur van Neuquén. ‘Shell gaat 3 miljard dollar investeren in Vaca Muerta’, aldus een stralende gouverneur na afloop. Shell heeft nu vijf operatieve putten in Vaca Muerta, met een productie van vijfduizend vaten per dag. Over zes jaar zijn dat 304 putten, goed voor 70 duizend vaten. ‘We verbinden ons voor langere tijd aan Argentinië’, beloofde Van Beurden, die na de persconferentie president Mauricio Macri ontmoette.

Aanklacht tegen Shell

In de meeste landen met schalievoorraden worden verwoede discussies gevoerd over de wenselijkheid van winning. Ook in Argentinië luiden milieuorganisaties de noodklok. Greenpeace diende vrijdag nog een aanklacht in tegen Shell wegens het ‘dumpen van giftig afval op een illegale vuilstortplaats’. Maar afgezien daarvan is in Argentinië nauwelijks debat over de risico’s. Integendeel: Vaca Muerta is een van de weinige onderwerpen waarover bijna iedereen het eens is. 

Sinds 2011 importeert Argentinië meer energie dan het exporteert. Dat komt door een flink toegenomen consumptie en doordat de conventionele olie- en gasreserves opraken. In 2009 zijn de schalievelden ontdekt. Drie jaar later nationaliseerde de linkse oud-president Cristina Kirchner oliebedrijf YPF en besloot het land vol in te zetten op non-conventionele bronnen. Vaca Muerta moet Argentinië zelfvoorzienend maken op energiegebied en broodnodige exportinkomsten genereren.

Shell stapte al in 2012 in, maar Juan José Aranguren, toenmalig ceo van Shell Argentinië, botste voortdurend met Kichners marktonvriendelijke opvattingen. Toen in 2015 de rechts-neoliberale Mauricio Macri de verkiezingen won, benoemde hij Aranguren tot minister van Energie. Met behoud van zijn Shell-aandelenpakket voerde Aranguren marktgezinde hervormingen door. De minister kwam onder vuur te liggen en trad in juni vorig jaar af.

Aan de bedelstaf

Macri werd vier jaar geleden gekozen met de belofte een wereldspeler te maken van Argentinië, maar bracht het land aan de bedelstaf. Vorig jaar was de inflatie 48 procent, dit jaar ziet het er nog slechter uit. De waarde van de peso is in een vrije val geraakt, de economie krimpt en de armoede neemt razendsnel toe. In september leende Macri 57 miljard euro van het Internationaal Monetair Fonds, de grootste lening die de financiële instelling ooit heeft verschaft.

Argentinië dient zich nu aan de ijzeren neoliberale IMF-wetten te houden. Van verbetering is nog altijd geen sprake. Macri, die zich vermoedelijk kandidaat stelt voor de verkiezingen in oktober, klampt zich steeds meer vast aan Vaca Muerta. Het is in dit deprimerende panorama zijn enige lichtpuntje, de melkkoe die dollars het land binnen moet brengen. ‘Vaca Muerta zal een eerstewereldland maken van Argentinië’, is Macri’s credo.

Midden in de woestijn van Patagonië staat een 65 meter hoge boortoren, bovenop wappert een Shell-vlag in de ijskoude wind. ‘We zitten nu op 1,8 kilometer diepte’, roept projectmanager Brent Hope boven de herrie uit. ‘Dat moet 2,8 kilometer worden.’ De 38-jarige Canadees deed in zijn thuisland al ruime ervaring op met fracking voor Shell. ‘Het is een machtig mooi beroep’, zegt de ingenieur met glimmende ogen.

Brent Hope werkt als projectmanager in het boorgebied van Shell. Beeld Pablo E. Piovano

Witte container

Hope woont steeds drie weken in een witte container naast de boortoren, en gaat dan voor drie weken naar huis. Ook het merendeel van het personeel, grotendeels tijdelijke krachten, slaapt op het terrein. Er is een fitnesscentrum en de containers hebben wifi. Als zijn twaalfurige dienst erop zit, gaat Hope hardlopen op de donkere woestijnwegen. Zo ontsnapt hij even aan de oorverdovende herrie.

Boven op de toren draaien mannen in koubestendige pakken aan een enorme schroef. Die moet de boor op zijn plaats houden. ‘Om het boorproces te vergemakkelijken, gaan olie en chemicaliën mee de grond in’, legt Hope uit. De miljoenen jaren oude aardlagen worden zo vermalen tot een giftige pulp die via een lopende band in afvalcontainers belandt.

Zodra het verticale gat diep genoeg is, gaat het boren horizontaal verder. ‘Iedere verticale put is verbonden met acht horizontale putten van elk zo’n vier kilometer lang’, zegt Hope. Die kilometerslange gangen worden volgespoten met een mix van water, zand en chemicaliën, dat is het eigenlijke fracking. Door de druk breken de poriën in het gesteente open en komen olie en gas vrij.

Flowback water

Een deel van de ingespoten mix komt terug naar boven. Dit zogenoemde ‘flowback water’ is giftig en moeilijk te verwerken. Het is gebruikelijk om afvalwater in lege olie- en gasvelden te spuiten, maar dat proces veroorzaakt aardbevingen, zo bleek onder meer in Oklahoma. Overigens wordt ook afvalwater uit de reguliere winning in lege velden gespoten, maar omdat het bij schalie om grotere hoeveelheden gaat, met meer chemicaliën, zijn de risico’s groter.

‘Je kunt Vaca Muerta en Oklahoma niet zomaar vergelijken’, zegt Gustavo Rosales, binnen Shell Argentinië verantwoordelijk voor milieubeleid. ‘Iedere locatie is anders.’ Rosales vertelt dat de oliebedrijven binnenkort samen met de regering onderzoek gaan doen naar de seismische activiteit. ‘We moeten eerst vaststellen of er een verband is tussen de bevingen en fracking.’

‘Als blijkt dat de activiteiten van Shell aardbevingen veroorzaken, dan zullen we maatregelen nemen’, gaat Rosales verder. De productie stoppen behoort wat hem betreft niet tot de mogelijkheden: ‘We hebben een vergunning voor 35 jaar. Als er een verband blijkt, zullen we protocollen opstellen om de bevingen te minimaliseren. Zoals ook in Oklahoma is gebeurd.’

Gebrekkige infrastructuur

Shell heeft er vertrouwen in dat het wel los zal lopen met de aardbevingen. ‘Een groter probleem is de gebrekkige infrastructuur’, vertelt Veronica Staniscia, verantwoordelijk voor de ‘no technical risks’ bij Shell Argentinië. ‘En dan heb ik het niet alleen over het gebrek aan pijpleidingen. Er zijn ook nauwelijks ziekenhuizen in de regio en de wegen zitten vol gaten.’

Staniscia’s grootste hoofdpijndossier is ‘de landkwestie’. Vroeger werd dit gebied bevolkt door Mapuche-indianen, zij zijn eind negentiende eeuw op brute wijze afgeslacht in wat bekend staat als ‘de woestijncampagne’. Overlevenden van deze door de staat georganiseerde genocide zijn tot slaven gemaakt, anderen hielden zich schuil tot de oorlog voorbij was. Pas in de jaren zeventig kwam een beweging van herdefiniëring van de Mapuche-identiteit op gang, in de jaren negentig groeide dat uit tot een georganiseerde strijd.

Argentinië heeft een internationale conventie getekend waarin de rechten van inheemse volkeren zijn gewaarborgd. Mapuche-gemeenschappen proberen nu aanspraak te maken op het land van hun voorouders. Tegelijkertijd geeft de staat vergunningen af voor oliewinning op datzelfde land. ‘Het is alsof je een appartement huurt en dat er mensen in de badkamer blijken te wonen’, aldus Staniscia.

Landbezettingen

Ze doelt op de talloze landbezettingen door Mapuches. Volgens de regering gaat het om kraakacties, de Mapuches zelf spreken van landherstel. ‘Wij waren hier eerst’, zegt Martha Campo, een 64-jarige Mapuche en inwoner van landbezetting Campo Maripe. ‘De oliebedrijven kwamen daarna pas.’ Ze wijst op een lege plek achter haar huis: ‘Daar is in 1920 mijn vader geboren. Zijn ouders hadden de oorlog overleefd en vonden hier een stukje grond om op te leven.’

Martha Campo sloot een deal met 'het monster' Shell Beeld Pablo E. Piovano

Campo en haar familie leidden een armoedig maar rustig leven, tot de staat het land in 1971 plotseling verkocht. ‘De zogenaamde nieuwe eigenaar haalde met een tractor ons huis neer’, vertelt ze. ‘Toen zijn we gedwongen verhuisd.’ Campo was lange tijd vergeten dat ze Mapuche was: ‘Mijn vader sprak Mapuche maar probeerde dat te verbergen. Wij hebben het nooit geleerd.’

Begin deze eeuw kwam de familie in aanraking met activisten en besloot ze het verloren land te bezetten. Toen het Amerikaanse bedrijf Chevron er naar olie begon te boren, ketenden Campo en haar vijf zussen zich vast aan de boortoren. Chevron vertrok, Shell kwam. ‘Shell is anders’, aldus Campo. ‘Ze kwamen met ons praten, we hebben empanadas voor ze gemaakt.’

Deal met de gemeenschap

Shell sloot een deal met de gemeenschap en betaalde 6.500 euro om een pijplijn op het grondgebied te mogen bouwen. De oliegigant presenteert het akkoord als een groot succes: ‘Wij zijn het enige bedrijf dat de Mapuches als gesprekspartner accepteert’, aldus Staniscia. Ook Campo is positief: ‘Het is prettig dat ze ons inlichten over hun plannen.’

Hernan Scándizzo, onderzoeker bij oliewaakhond Observatorio Petrolero Sur, is desondanks kritisch. ‘Shell maakt mooie sier omdat het met Mapuches praat’, zegt hij. ‘Maar volgens internationale conventies had het bedrijf vooraf toestemming moeten vragen aan de gemeenschap.’ Ook het ‘de badkamer bleek bewoond’-argument veegt Scándizzo van tafel: ‘Voordat Shell de vergunning binnensleepte, hadden het kunnen onderzoeken of het land werd geclaimd.’

Scándizzo is fel gekant tegen fracking, maar weet zich in Argentinië een roepende in de woestijn. ‘Het maakt niet uit wie de verkiezingen wint komend najaar’, zegt hij. ‘Vaca Muerta is het enige dat in beweging is in onze economie.’ Daar komt bij dat de energievraag in Argentinië de komende vijftien jaar verdubbelt. De huidige mogelijkheden voor hernieuwbare energie kunnen niet aan die vraag voldoen, en het valt te betwijfelen of Argentijnen bereid zijn hun energieconsumptie drastisch te verminderen.

Acht doden

‘We willen in ieder geval dat de oliebedrijven de sociale kosten en milieukosten minimaliseren’, aldus Scándizzo. ‘En dat de regering investeert in een energietransitie, zodat we op de lange termijn van deze industrie af kunnen.’ Hij pleit daarnaast voor betere arbeidsomstandigheden: ‘Nu wordt een groot deel van de werkzaamheden verricht door uitzendkrachten.’ Ook de veiligheid laat te wensen over: in de afgelopen vijftien maanden stierven acht arbeiders in Vaca Muerta.

De zon zakt, de wind wordt kouder, Campo gaat naar buiten om haar dieren te voeren. Ze sluit haar ogen even en luistert naar de lucht. De wolken hangen zo laag dat ze zich lijken te mengen met het opwaaiende stof. ‘Hoor je dat gezoem?’, vraagt Campo terwijl ze grote hooibalen op een vork neemt en tussen haar koeien gooit. ‘Het zijn de torens. Je ziet ze vanaf hier niet, maar ik hoor ze altijd.’

‘Sommige andere Mapuches zijn boos op ons’, vertelt ze. ‘Omdat we een deal hebben met Shell. Ze zeggen dat we alleen op geld uit zijn.’ Ze tuurt zwijgend naar een paar langsgalopperende paarden. ‘Wij willen ook dat ze ophouden met chemicaliën in onze grond stoppen. Denk je dat we niet bang zijn? Dat zo’n toren ontploft, dat we kanker krijgen, of dat de aardbevingen erger worden?’

Monsters

Campo pakt haar kruiwagen op en baant zich een weg door een twintigtal blatende schapen. ‘Shell is een multinational, multinationals zijn monsters’, zegt ze dan. ‘Maar we kunnen de oliebedrijven onmogelijk tegenhouden. Dat hebben we in het verleden geprobeerd, maar dan sturen ze de politie op ons af. Er zit niks anders op dan met ze te praten en er het beste van te maken.’

Ook Hugo Acuña, de brandweerman uit Sauzal Bonito, koestert geen illusies. Hij verwacht dat over een jaar of tien geen landbouw of veeteelt meer bestaat in de regio, en dat iedereen dan voor de oliebedrijven werkt. ‘De regering zal uiteindelijk ook wel iets doen tegen de aardbevingen’, aldus de van nature optimistische Acuña. ‘Maar pas nadat er een grote ramp is gebeurd.’

Omdat de autoriteiten niets doen, organiseert Hugo Acuña aardbevingsworkshops voor dorpsbewoners. Beeld Pablo E. Piovano

Zelf loopt hij graag op de zaken vooruit. ‘Ik heb een restaurant gebouwd’, zegt hij terwijl hij de deur opent van een gloednieuw gebouw achter zijn huis. ‘De muren zijn aardbevingproof. Ook oliewerkers moeten soms ontspannen. Hier kunnen ze lekker eten, en zwemmen in de rivier.’ Hij krabt even nadenkend achter zijn oor. ‘Zolang de rivier niet vervuild raakt tenminste.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden