In Amsterdam zijn 'vaders' en 'moeders' voortaan 'ouders'

In Amsterdam zijn 'vaders' en 'moeders' voortaan 'ouders'. 'Dames en heren' worden 'mensen' of 'bewoners'. De hoofdstad stapt over op genderneutraal taalgebruik. De afdeling diversiteit raadt ambtenaren aan er rekening mee te houden dat sommige mensen zich niet herkennen in de aanspreekvorm 'man' of 'vrouw' en publiceerde daarom een gids met 'regenboogtaaltips.'

Minister Jet Bussemaker presenteerde in 2016 het eerste genderneutrale toilet op het Ministerie van OCW. Beeld anp

Amsterdam is niet de enige plek waar de verschillen tussen de seksen op papier geschrapt worden. Eerder deze maand kondigde gemeente Rotterdam aan bewoners in formulieren niet langer te vragen of ze man of vrouw zijn. In de meeste gevallen doet het geslacht van de burger er niet toe, zegt de gemeente. Ook Den Haag gaat burgers minder vaak om hun sekse vragen, schreef wethouder Rabin Baldewsingh begin deze maand in een brief aan het college van bestuur.

Genderneutraliteit is aan een gestage opmars bezig, niet alleen in Nederland. Medewerkers van de Londense metro kregen onlangs de instructie om passagiers niet langer aan te spreken met 'ladies and gentlemen' maar met 'hello everyone.' In de VS verrezen de laatste jaren op veel plekken 'genderneutrale' toiletten. In Nederland was Utrecht vorig jaar juli nog de eerste gemeente die 'genderneutrale' w.c.'s introduceerde, een paar maanden later opende ook gemeente Arhem zijn eerste onzijdige toilet. Inmiddels hebben onder andere het ministerie van Onderwijs, Stadsschouwburg Amsterdam en de universiteit van Leiden gemixt sanitair ingevoerd.

Bewustwording

'We zijn ons er steeds meer van bewust dat er behalve de categorie man en vrouw nog een heleboel andere identiteiten mogelijk zijn', zegt Rosemarie Buikema, hoogleraar genderstudies aan de Universiteit Utrecht. 'Het is maar heel zelden van belang welke biologische sekse iemand heeft. Maar we spreken mensen wel continu op die manier aan. Daardoor voelt een deel zich buitengesloten.'

Hoe groot dat deel is, valt niet met zekerheid te zeggen. Volgens het COC gaat het om circa 1 op de 20 mensen. De organisatie baseert zich op een wetenschappelijk onderzoek uit 2013. Die groep roert zich de laatste jaren nadrukkelijker, zegt woordvoerder Philip Tijsma. 'Afgelopen twee à drie jaar kwamen steeds meer mensen naar ons toe die zeiden zich niet thuis te voelen bij het vakje man of vrouw. Daar hebben we gehoor aangegeven door actie te voeren voor genderneutrale toiletten.'

Een genderneutraal toilet in het Ministerie van OCW. Beeld anp

De discussie wordt wereldwijd al langer gevoerd. Vooral aan universiteiten in de VS werd de laatste jaren veel gesproken over genderneutraliteit, zegt Christine Quinan. De van oorsprong Amerikaanse universitair docent gender studies aan de Universiteit Utrecht zag tijdens haar studie en promoveren in de VS de debatten over het onderwerp oplaaien. 'De laatste jaren lijkt de discussie te zijn overgewaaid naar Nederland.'

De genderneutrale toiletten en sekseloze aanspreekvormen stuiten vaak op hoongelach en scepsis. 'Mensen snappen het niet of het maakt ze kwaad', zegt Quinan. 'Die emotionele reactie is fascinerend. Het spreekt boekdelen over hoe diepgeworteld het idee is dat de wereld alleen is opgedeeld in mannen en vrouwen met niets er tussenin.'

Gaan de sekseneutrale maatregelen niet wat ver, aangezien ze voor zo'n relatief kleine groep mensen worden genomen? Quinan vindt van niet. 'Het zijn steeds kleine stapjes. Een net andere woordkeus of een paar gemixte toiletten, hier en daar. Geen radicale verschuivingen.' Toch is niet elke maatregel even zinvol, zegt de universitair docent. Zo heeft een aantal landen, waaronder Australië, Nieuw-Zeeland en Pakistan het inwoners mogelijk gemaakt op hun paspoort bij geslacht 'X' in te vullen, in plaats van man of vrouw. Quinan onderzoekt het effect. 'Het is nog maar de vraag of het helpt: zo'n X kan juist heel stereotyperend werken. Deze mensen worden als ze reizen bovendien meteen uit de rij gehaald omdat het in veel landen vragen oproept.'

De belangrijkste les als het gaat om gendersensitieve omgangsvormen, zegt hoogleraar Buikema, is om niet te proberen elke identiteit apart te benoemen. 'Als je iedereen heel precies wilt aanspreken, gaat dat niet lukken. Taal schiet altijd tekort. Dan is het veel slimmer om mensen aan te spreken op een relevant aspect van hun burgerschap dat ze met elkaar delen. Zoals: belastingbetaler, passagier, of Amsterdammer.'


Brand Berghouwer (41) uit Amsterdam

'Bij de geboorte zei men over mij: het is een meisje. Daar heb ik me altijd vervelend bij gevoeld. Bijna elke organisatie waar je contact mee hebt, vindt het noodzakelijk om te weten of je een man of een vrouw bent. Als ik een abonnement wil nemen op een krant, of een boek bestel, dan moet ik altijd mijn geslacht aangeven. Zelfs als ik bij een restaurant wil reserveren. Hoezo hebben zij er iets mee te maken wat ik in mijn ondergoed heb?

'Het gaat mij er om dat we er vanaf stappen iedereen in een geslacht in te delen wanneer dat er niet toe doet. Geef bijvoorbeeld een optie waarbij je kunt aangeven dat je jouw geslacht niet wilt aangeven. Spreek mensen aan met hun naam of gebruik bijvoorbeeld 'beste abonnee'. Er zijn genoeg andere opties.'

Brand Berghouwer.

Noah Zaborskzy (23) uit Den Bosch

'Ik stond voor de spiegel en dacht: het wordt tijd dat ik laat zien wie ik echt ben. Over het algemeen voel ik me helemaal niets. Geen man, geen vrouw. Maar constant en overal kom je de termen man of vrouw tegen. Als ik me wil omkleden bij de sportschool, in welk hokje moet dat? Of als je wordt aangesproken, ben ik dan een hij of een zij? Het is erg stressvol. Ik wil er met iedereen over praten, maar het kost veel moeite en tijd. Vooral als je gewoon even een snelle boodschap wilt doen.

'Dit zou heel makkelijk kunnen worden opgelost door een neutrale aanspreekvorm in te voeren. Maar het onderscheid tussen man en vrouw kom je niet alleen in taal tegen, ook bij wc's of kledingkeuze. Voer daar ook neutraliteit in en laat zien hoe divers de samenleving is. Pas dan word je als non-binair persoon echt erkend.'

Noah Zaborszky. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden