In 2016 kreeg iedereen het virus van de identiteitspolitiek te pakken

Een oproep tot depolitisering van burgerrechten en gelijkheid

Wie zijn we, welke behandeling hoort daarbij en hoe zien anderen ons? In 2016 lijkt het thema identiteit alomtegenwoordig. En het is volkomen gepolitiseerd. Tijd voor een goed voornemen, vindt Loes Reijmer.

Genderneutraal toilet op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Beeld anp

En toen bleek zelfs de kerstbingo besmet door het virus van de identiteitspolitiek. Een vriendin organiseert er elk jaar een. Iedere deelnemer moet een prijzenpakket met een thema samenstellen. Dit jaar maakte ze zelf een polarisatiepakket, met witte, zwarte en bruine bonen, Turkse knoflooksaus en de kruidenmix 'Hollands Pannetje' van Maggi. Iemand anders varieerde op de rechtszaak tegen Geert Wilders. In het 'meer Marokkanen'-pakket zaten ras-el-hanout, verse munt en couscous. De bingo vond plaats in een huis met Scandinavische vintagemeubels, de eind-twintigers dronken wodka-rabarbersap. En dan denkt u? Argh, hipsters.

Het nieuws kon groot of klein zijn - helaas iets te vaak groot en negatief - maar in essentie ging het in 2016 vaak om deze vragen: wie zijn we, welke behandeling hoort daarbij en hoe zien anderen ons?

Time verkoos de boze witte man Donald Trump tot Persoon van het Jaar, maar dat had ook best 'de boze witte man' in het algemeen kunnen zijn. Of 'de bezorgde burger'. De vermaledijde 'elite' verloor, de 'populisten' wonnen. Het debat over de islam wordt al langer gevoerd, maar de nadruk verlegt zich van de religie naar de aanhangers ervan. Geert Wilders wil geen moslims meer toelaten, 'Nederland weer van ons' maken en 'minder Marokkanen'.

Er kwamen genderneutrale wc's (Utrecht) én er werd een wet opgetuigd om transgenders te verbieden naar de wc van hun keuze te gaan (North-Carolina, in de VS). Biografe Jolande Withuis ontleedde de identiteit van prinses Juliana 'met feministische blik'. Met het album Lemonade wierp Beyoncé zich op als hoeder van het zwarte feminisme. In december openbaarde zich ineens een imaginaire strijd waarin sommigen in het etiket 'feeststol' een bedreiging van het kerstfeest zien.

Natuurlijk is dit alles niet helemaal nieuw. The New York Times riep 2015 al uit tot het jaar waarin 'we geobsedeerd waren door identiteit'. Opvallend is de goedgeluimde toon van het artikel. 'We bevinden ons midden in een grote verschuiving van culturele identiteit', schreef de krant, 'rolpatronen versmelten, rassen worden afgeworpen'. En: 'We zagen hoe trans en bi en poly-ambi-omni we zijn'. Hoewel de polariserende presidentskandidaat Donald Trump hier en daar als een donkere wolk opdook in het artikel, was 2015 vooral bijzonder omdat we onszelf zo veel verschillende identiteiten konden aanmeten. Het ging niet om de hokjes, maar om het overstijgen van die hokjes.

Hoe onbevangen. Anno 2016 is identiteit gepolitiseerd. Dit was niet alleen het jaar waarin de culturele strijd een beslissende politieke factor werd, ook de vele aandacht voor deze onderwerpen kwam onder vuur te liggen.

Schrijfster Jolande Withuis tijdens de boekpresentatie van Juliana. Vorstin in een mannenwereld. Beeld anp

Belangen

Van alle mogelijke verklaringen voor het verlies van Hillary Clinton werd er een gretig omarmd: de Democraten zouden zich te veel hebben beziggehouden met culturele kwesties als racisme en seksisme, terwijl Trump zich als redder van de Amerikaanse economie opwierp. De vraag is of dat klopt, want Clinton hamerde in de debatten wel degelijk op haar economische plannen, maar - veelzeggend - dat beeld is niet blijven hangen. Zelfs Bernie Sanders, haar tegenstrever in de Democratische voorverkiezingen, hekelde de partij om 'identiteitspolitiek' - een veelkoppige term die grofweg betekent dat er speciale aandacht is voor de belangen en rechten van minderheden.

Hoewel anders, wordt identiteitspolitiek vaak in een adem genoemd met politieke correctheid. De aanhangers van Trump die de columnist Michelle Goldberg sprak op campagnebijeenkomsten klaagden nooit over internationale handelsakkoorden, schreef ze op Slate. Wel over politieke correctheid. 'Steeds weer vertelden de mensen hoe ze ervan baalden dat ze niet vanuit hun hart konden spreken, hoewel niemand wilde zeggen wat ze nu precies moesten binnenhouden.'

Ook hier komen we niet af van het idee dat er veel niet gezegd mag worden, hoewel de racistische teksten die op sociale media rondgaan over Sylvana Simons anders doen vermoeden. En ook hier hoor je soms dat veel aandacht voor culturele kwesties de goede zaak weinig goed doet. Dat de Zwarte Pietendiscussie discriminatie alleen maar verergerd zou hebben. 'Niet handig: genderneutrale wc's zo politiseren dat je politieke tegenstanders van de weeromstuit de pest aan transmensen krijgen', schreef Maxim Februari (NRC) onlangs in een column.

Het moet gek lopen willen de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 niet een slag om de identiteit worden. De voortekenen zijn er al. Zo verloor de pragmatische Diederik Samsom van de meer waardengedreven Lodewijk Asscher. En die laatste kondigde na zijn overwinning prompt een nieuwe koers aan onder de noemer progressief patriottisme. Wilders zit op sociale media lustig afbeeldingen in elkaar te knutselen met de Nederlandse vlag. Toen de elite zich vorige week in de Volkskrant bezorgd toonde over de opkomst van het populisme, twitterde kandidaat-Kamerlid Thierry Baudet: 'Verbijsterend hoe ze denken dat de onvrede uitsluitend sociaal-economisch van aard is. Het gaat om identiteit!'

Hypergevoeligheid

Het label dat mensen zichzelf opplakken kan een teken zijn van zelfbewustzijn, of van emancipatie. Die focus op een bepaalde identiteit heeft ook een onhebbelijkheidje: ze werkt verstikkend. Mensen willen toch vooral zichzelf zijn, een lapjeswerk van afkomst, persoonlijkheid en omgeving. In een interview in dit katern zegt Black Lives Matter-voorvrouw Patrisse Cullors dat sommige heteroseksuele zwarte mannen haar kwalijk nemen dat ze zich ook inzet voor de rechten van homo's en transgenders. Want ze moet van hen in de eerste plaats zwart zijn.

Identiteitspolitiek riekt inmiddels naar vervelende hypergevoeligheid, naar ge- en verboden. Naar sushi die omstreden werd op een Amerikaanse campus omdat de matige kwaliteit beledigend zou zijn voor Japanners. Of naar mensen die met opgeheven vinger vinden dat sommigen niet mogen deelnemen aan discussies omdat ze man/wit/geprivilegieerd zijn.

Terwijl identiteitspolitiek in essentie gaat over 'wat we vroeger burgerrechten en gelijkheid' noemden, zoals de immer rake Samantha Bee onlangs opmerkte in haar tv-programma Full Frontal. Goed voornemen voor 2017: het gewoon weer zo te noemen.

Hoe noem jij jezelf?

In 2016 werd identiteit steeds politieker. Maar hoe noem jij jezelf? En hoe vind je die term eigenlijk? In deze video beantwoordt Vreer die vraag. Bekijk alle video’s hier.


Genderactivist: Vreer Verkerke

'Meneer, mevrouw, dat wordt samen mevreer. 'Me' haal je d'r af, hou je vreer over en dat ben ik. Ik zie mijzelf als een genderqueer of gendermeander, iemand bij wie gender nogal heen en weer gaat. Niet man en niet vrouw, ik zwerf een beetje heen en weer. Een genderzwerver! Dat ben ik ook. Zo de wind waait, waait mijn gender.

'Er wordt niet altijd begrepen dat je iets anders kunt zijn dan een man of een vrouw, dat daartussen nog een hele hoop mogelijkheden bestaan. Steeds weer ontdek je nieuwe dingen aan jezelf, waardoor je op een andere manier in de wereld past. Bij mij heeft dat als gevolg dat ook mijn benaming verandert. Behalve vreer, wat ik als naam heb gekozen. En dat vind ik ook gewoon leuk, lekker dwars. Dat hou ik zo en voor de rest zou het zomaar kunnen dat ik over een jaar weer een andere benaming heb gekozen.

'Mijn identiteit is belangrijk, maar dat naampje, dat etiketje, dat is al zo vaak veranderd. Dat zal vast nog wel een paar keer veranderen.'

Beeld Linda Stulic

Oprichter Emancipator: Jens van Tricht

'Eigenlijk representeer ik de dominante norm: ik ben een witte, heteroseksuele man. Het is duidelijk dat vrouwen last hebben van de mannelijke norm, homo's van de heteronorm en gekleurde mensen van de witte norm. Maar ik heb er zelf ook last van.

'Het zijn de clichés: mannen mogen niet huilen, niet kwetsbaar zijn. Mannen moeten heel hard werken, stoer en sterk zijn, onafhankelijk en zelfverzekerd. Terwijl we dat niet altijd zijn. Dat kan schadelijke gevolgen hebben voor mannen die moeten ontkennen wat ze wel zijn, die dat moeten onderdrukken, compenseren.

Beeld Linda Stulic

'Ik ben een idealist, een anarchist en een feminist. Alleen al doordat ik me uitspreek, sta ik eigenlijk voortdurend op de barricade, want emancipatie en feminisme zijn thema's waarmee mannen zich over het algemeen niet bezig houden omdat ze denken dat het niet over hen gaat. Uitbreiding van het vaderschapsverlof is een heel concrete actie waarmee we mannen kunnen stimuleren om hun leven en hun menszijn anders in te vullen.

'Ik vat het tegenwoordig samen als: feminisme heeft mannen nodig voor een betere wereld, maar mannen hebben feminisme nodig voor een beter leven.'

Publicist en public speaker: Guity Mohebbi

'Ik was een 19-jarig Iraans meisje dat medicijnen studeerde. Toen kwam ik naar Nederland en kreeg ik er heel veel labels bij: vluchteling, buitenlander, vreemdeling, migrant, allochtoon, gelukszoeker. En vrouw, gekleurde vrouw, alleenstaande moeder en tegenwoordig ook vijftigplus.

'Die labels zijn van degenen die ze aan mij geven, ze definiëren mij niet. Mijn identiteit wordt onder andere gevormd door mijn relaties met anderen, want daarin ga je vanzelfsprekendheden ter discussie stellen. Daardoor ben ik erachter gekomen dat ik vrij ben om mijn eigen identiteit te kiezen.

Beeld Linda Stulic

'Als politicoloog reflecteer ik ook kritisch op dit land, mijn land. Iemand met wie ik al dertig jaar bevriend ben, zei laatst: 'Als het je hier niet bevalt, waarom vertrek je dan niet?' Ik werd gereduceerd van wie ik ben, tot wát ik ben: een vreemdeling in haar ogen. Zoiets raakt je, als het iemand is van wie je houdt. Ik heb één paspoort, een Nederlands paspoort. Mag ik als Nederlandse van Iraanse afkomst geen kritiek hebben op mijn land?

'Mijn naam betekent 'houden van de wereld'. Wat mij kenmerkt, is de liefde die ik voor veel dingen heb. Ook als ik kritiek heb, is dat uit liefde.'

Gids en evenementenorganisator DagjeVolendam.nl : Kees Tol

'Veel mensen verwarren mij met iemand anders uit Volendam met dezelfde naam, want er wonen hier heel veel Kees Tollen waaronder een heel bekende. Maar ik zeg altijd: ik ben de enige echte Kees Tol.

'Er zijn meer namen die je hier vaak tegenkomt. Het merendeel van het dorp is ontstaan uit zo'n twintig oer families, daar komt dat vandaan. Zo zijn er ook veel Jan Smitten en Simon Keizers.

'Volendam is van oudsher een vissersdorp, een autonome gemeenschap waar men zichzelf moest zien te bedruipen. Een lokaal gezegde luidt: je hebt Volendam en de rest van de wereld. Maar we zijn niet wereldvreemd. In de media wordt een bepaald beeld geschetst van Volendam als rechtse enclave. Begrijpelijk als je naar het stemgedrag hier kijkt, maar jammer vind ik dat wel.

'Een goede vriend van mij woont in Amsterdam. Daar is hij gelukkig, maar na zijn werkzame leven komt hij toch weer terug. Dat is niet uniek aan Volendam, het is iets dorps. Je hoeft hier niets uit te leggen. Men weet uit welke familie je komt, wat voor bloed er door je aderen stroomt.'

Beeld Linda Stulic

Ondernemer evenementenorganisatie: Chafik Benmhidouch

'Ik houd weinig rekening met wat anderen van mij vinden. Ik ben Chafik, een Amsterdammer. En als ze het vragen ben ik een Amsterdammer met Marokkaanse roots. Dan zie ik vaak verbazing, krijg ik opmerkingen als: jeetje, wat spreek je goed Nederlands. Of nog beledigender: nee, jij bent geen Marokkaan.'

Ik ben ontzettend trots op mijn Marokkaanse afkomst en dat draag ik ook uit. Maar misschien niet zoals dat verwacht wordt. En sommige Marokkanen vinden het ook weer vreemd, omdat ik ook niet aan hun stereotype voldoe van hoe een Marokkaan hoort te zijn.'

Ik woon in de Watergraafsmeer en als ik daar door het centrum loop, zie ik een kaasboer, een slager, een groenteboer, zo Hollands. Dat ziet er nog hetzelfde uit als in de jaren vijftig, oersaai. En dan loop ik door de Javastraat met al die levendige winkels. Niet van die toko's die om half zes dichtgaan. Dan denk ik: als we al die Turken en Marokkanen niet hadden gehad, was dit zo'n saaie stad geweest. 'Dat mijn Marokkaanse roots daaraan hebben bijgedragen, aan een stad die leeft, maakt me wel trots.'

Beeld Linda Stulic

Sekswerker en voorzitter van belangenvereniging PROUD: Yvette Luhrs

'Ik ben sekswerker omdat ik mijn geld verdien met het maken van pornografie en met webcammen, maar dat is niet mijn identiteit. We hebben allemaal een idee over 'de prostituee' of 'de hoer', iemand die geld verdient met seks, wat voor mens dat is. Daar moeten we vanaf. Sekswerkers zijn mensen die arbeid verrichten. Die zijn net zo divers als alle andere mensen die arbeid verrichten.

'Sekswerk is werk. Niet iets waartegen je geen nee kunt zeggen, niet iets dat onder verschrikkelijke omstandigheden tot je komt. Nee, het is een baan waarin je je kunt specialiseren. Wat je een tijdje kunt doen of waar je je carrière van kunt maken. Net als alle andere banen.

'De term prostituee staat juist voor een hele specifieke vorm van sekswerk, maar wordt ook nog steeds gebruikt als scheldwoord. Door de jaren heen heeft dat zo'n negatieve lading gekregen, dat we daar eigenlijk wel een beetje vanaf willen. Zeker wanneer we het er op een officiële manier over hebben, bijvoorbeeld wanneer het over wetgeving gaat.'

Jennie Barbier

Beeld Linda Stulic
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.