Imponerende reputaties

De tentoonstellingen Black is Beautiful en Snap Judgments schetsen allebei een optimistisch beeld van ‘de zwarte’. Maar de eerste werd veel kritischer besproken dan de tweede....

Waarom wij wel, en zij niet? Waarom kreeg De Nieuwe Kerk een flink pak slaag, terwijl de verzamelde kunstrecensenten zo mild waren over het Stedelijk? De besproken tentoonstellingen hadden toch alles met elkaar gemeen?

Directeur Ernst Veen en gastcurator Esther Schreuder van De Nieuwe Kerk zullen het zich de laatste weken herhaaldelijk hebben afgevraagd na de kritische ontvangst van de tentoonstelling Black is Beautiful.

De 135 schilderijen en beelden in De Nieuwe Kerk moesten niet alleen voor het eerst aandacht besteden aan de aantrekkelijkheid van de donkere medemens, maar en passant ook afrekenen met het karikaturale en stereotype beeld van de ‘zwarte’ in de Nederlandse kunst vanaf de 14de eeuw. Want, zo legde Schreuder uit, ‘dat kunstenaars slaven schilderen, wisten we al’.

De vaderlandse dagbladpers was kritisch. Trouw typeerde de expositie als ‘onbehaaglijk positief’, de Volkskrant vond de vergoelijkende toon van de tentoonstelling even naïef als ‘Balkenendes VOC-mentaliteit’, volgens NRC Handelsblad baseerde Schreuder zich op een ‘kwalijk beperkte zienswijze’ en Het Parool sprak van een ‘brave goednieuwsshow’.

Nu is Black is Beautiful, door de geringe aandacht voor de slavenhandel, uitbuiting, lynchpartijen en discriminatie, inderdaad een vorm van zelfcensuur. De onderbouwing van het idee dat schilders als Rubens, Rembrandt, Jordaens en Breitner negers níet als tweederangs mensen zagen, maar als krachtige, zelfstandige en hippe personages, is gering.

Schreuder had er beter aan gedaan eerst een volledig, inventariserend overzicht te geven van de zwarten in de Nederlandse kunst, in plaats van meteen te kiezen voor deze gedurfde, thematische invalshoek, die bovendien eerder is gebaseerd op inzichten en een esthetische smaak van nu dan op hard, historisch feitenmateriaal.

Opmerkelijk is wel dat over een andere expositie, twee kilometer verderop, met een vergelijkbare strekking, geen onvertogen woord viel. Gelijktijdig aan Black is Beautiful, is in Het Stedelijk Museum de tentoonstelling Snap Judgments – Nieuwe standpunten in hedendaagse Afrikaanse fotografie te zien. En die verschilt in opzet niet zo heel veel van de expositie in De Nieuwe Kerk.

Ook Okwui Enwezor, de Nigeriaanse ‘supercurator’ van Snap Judgments, wil namelijk iets rechtzetten. Volgens hem is de beeldvorming van Afrika lange tijd eenzijdig negatief geweest. Westerse journalisten hebben zich te veel en te lang gericht op stervende kinderen, corruptie, oorlog en andere maatschappelijke onlusten in Afrika. Reden waarom Enwezor het tijd vond om dit soort ‘Afro-pessimisme’ te compenseren met vrolijker beelden. Niet gemaakt door blanke, maar door zwarte fotografen; niet vanuit een westerse maar vanuit een Afrikaanse visie.

Het resultaat laat inderdaad niets aan optimisme te wensen over. In het Stedelijk wordt Afrika als een groot dansend en modebewust continent voorgeschoteld, met prachtig geklede vrouwen en zelfbewuste mannen. Armoede wordt niet getoond. Honger bestaat niet. Oorlog wordt er niet gevoerd. Als er al ellende te zien is, dan in een kleurig jasje of gestileerde vorm: de arbeiders in een goudmijn glimmen van trots; dakloze kinderen zijn geportretteerd met een ‘poëtische benadering’, zoals het bijschrift vermeldt.

Desondanks waren de recensies over de tentoonstelling in het Stedelijk uitermate welwillend en hier en daar zelfs positief. Volgens De Telegraaf rekende Enwezor af met het ‘stereotype beeld van Afrika’, Het Financieele Dagblad beschouwde Snap Judgments als een ‘overdonderende, gevarieerde tentoonstelling die niet alleen appelleert aan het pure kijken, maar zeker ook aan het beleven’, NRC Handelsblad concludeerde dat de expositie er ‘wonderwel’ in slaagt een hip alternatief voor het Afro-pessimisme te geven, terwijl de Volkskrant constateerde dat het om een ‘wonderlijke en boeiende tentoonstelling’ gaat.

Nergens een moralistisch bezwaar; niemand die Enwezor op eenzelfde manier aanpakte als Esther Schreuder werd aangepakt; geen krant die het Stedelijk bekritiseerde voor zijn ‘genante tentoonstelling’, zoals dat bij De Nieuwe Kerk gebeurde.

Natuurlijk is het voor een Nederlandse recensent lastiger de ethiek van een expositie over Afrikaanse fotografie te beoordelen dan een tentoonstelling over de vaderlandse kunstgeschiedenis. Zeker als die tentoonstelling een complex verleden tot onderwerp heeft, waarover de meningsvorming nog altijd in ontwikkeling is.

Komt bij dat Enwezor, als ‘Mister Africa’, een haast onaantastbare positie in de mondiale kunstscene heeft. Mede dankzij eerdere succesvolle tentoonstellingen als In/Sight, Short Century en Documenta 11, waarin emancipatie steeds een belangrijk thema was, wordt hij als het geweten van het Afrikaanse continent beschouwd. Hoe kun je daar nu kritiek op hebben? Is zijn benadering niet a priori veel geëngageerder dan die van Schreuder, die het idee voor Black is Beautiful simpelweg opdeed toen ze met een Surinaamse vriendin door het Rijksmuseum liep.

Een donkere curator die een expositie maakt over zijn geboortecontinent wordt makkelijker welwillend tegemoet getreden dan een blanke kunsthistorica die zich afvraagt hoe mooi of lelijk zwarten in het verleden werden afgebeeld. Terwijl Schreuder toch gedegen onderzoek deed naar haar onderwerp, en Enwezor al 25 jaar buiten Afrika woont.

Beeldvorming moet een niet te verwaarlozen onderdeel zijn geweest bij de beoordeling van de exposities in het Stedelijk en De Nieuwe Kerk. En daarbij zal het imago van de laatste instelling niet hebben geholpen. De Amsterdamse kunstkerk heeft de naam van vrolijk en klantvriendelijk expositiebedrijf, dat maatschappelijke ongerijmdheden eerder vermijdt dan ze voor het voetlicht brengt. Vorig jaar schrapte de organisatie nog vier kritische artikelen uit de Istanbul-catalogus, op ‘verzoek’ van de Turkse autoriteiten. Eerder werd bij de Marokko-tentoonstelling een onwelgevallige landkaart gerectificeerd op last van de Marokkaanse overheid. Een positivo-expositie als Black is Beautiful komt dus niet uit de lucht vallen – evenmin als de kritiek daarop.

Het Stedelijk heeft een heel andere reputatie. Het museum bezit een collectie kunstwerken die veel meer is dan louter Schönmalerei. Het heeft geen tentoonstellingsprogram dat enkel rond bling bling is opgebouwd – hoewel je voor Snap Judgments een uitzondering zou moeten maken.

Maar blijkbaar is het moeilijk de Stedelijk-tentoonstelling los te koppelen van de museumgeschiedenis en op waarde te schatten, zonder de reputatie van de Nigeriaanse samensteller mee te laten wegen. Begrijpelijk dat Ernst Veen en Ester Schreuder zich achter de oren zullen hebben gekrabd. Niet dat daardoor Black is Beautiful als een betere expositie zou zijn gerecenseerd. Wél zou Snap Judgments dan met minder vooringenomenheid zijn beoordeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden