iMac of nieuwe auto: geen innovatie maar alternatie

Neem de iMac de computer die fabrikant Apple vijf jaar geleden van een wisse ondergang redde. Waarom werd dat doorzichtige rondbuikige kastje zo'n doorslaand succes?...

Anne van Driel

Nee, de iMac was in trek omdatie simpelweg mooi was en dat kon voorheen nooit over een computer worden gezegd.

Uiterlijk telt, Apple weet er alles van. Juist in een tijd waarin veel producten technisch zijn uitgekristalliseerd, en op kwaliteit nog nauwelijks valt te concurreren, is het de vormgeving die het verschil uitmaakt.

Maar zo simpel ligt het niet volgens Alternate, een kleine tentoonstelling in de vorm van denkexercitie, die Dingeman Kuilman, directeur van vormgevingsinstituut Premsela, in de Vleeshal in Middelburg heeft samengesteld. Voor Alternate zette het ontwerpersduo COMA (Cornelia Blatter en Marcel Hermans) alle in een jaar verschenen automodellen op een rij. Het resultaat is hilarisch ontluisterend: zo veel modellen die net even dvan elkaar verschillen.

En toch lijken ze allemaal op elkaar. Veel vormgeving van tegenwoordig is niet vernieuwend, stelt Kuilman dan ook op een tekstbord in de Vleeshal. 'Er is geen sprake van innovatie, maar van alternatie: voortdurend ontwikkelenontwerpers alternatieven voor producten die al bestaan.' Nen stoel, nen vaas. Niet omdat ze beter, maar omdat ze anders zijn.

Een stevige uitspraak voor een tentoonstelling over vormgeving. Ook al is de observatie op zich niet nieuw. Begin jaren negentig vroegen ontwerpers z verenigd in het beroemde Droog Design zich immers al hardop af of ze moeten toegeven aan de grillen van de consument die elk jaar iets nieuws wil. En of het sowieso nog mogelijk is: wezenlijk iets anders maken dan alles wat al bestaat.

Een expositie die zoveel jaar later met dezelfde vraag komt, krijgt dus iets retorisch. Wederom constateren dat er nauwelijks vernieuwing is? Dat klinkt als een verwijt. Maar nee. Alternate wil nadrukkelijk 'geen betoog leveren'. Antwoorden, statements op dat punt geeft de tentoonstelling niet thuis. In de Vleeshal word je daarentegen bij de ingang getracteerd op een lijst met nog meer vragen.

Wat volgt is een viertal voorbeelden van ontwerpers die (bewust) varin op een thema. Zo klinkt er muziek van Fredric Rzewski 36 variaties op een Chileens lied. En zo zijn op de door Gillian Schrofer ontworpen tentoonstellingschotten de fraaie boekomslagen te zien die zijn vader Jurriaan (1926-1990) te zien. Sleutelstuk van Alternate is echter een computer van Jos de Bruin en Remko Scha, die om de zes seconden een schetsontwerp voor een vaas uitspuwt. Vraag voor het publiek: 'Verschillen de alternatieven van een vormgever van die van een computer?'

Het antwoord is binnen twaalf tellen zonneklaar: de klunzige ontwerpen halen het niet bij de 64 echte vazen (van Ron Arad tot Floris Meydam) die naast het beeldscherm staan. Logisch: een computerprogramma doet immers niet m dan varin op de randvoorwaarden van de maker. Terwijl vormgevers nu juist af en toe aan die randvoorwaarden knagen. Hoezo een stoel heeft vier poten? Zo kwamen Mies van der Rohe and Mart Stam tot de eerste achterpootloze stoel.

Alternate suggereert dat vernieuwing vooral samenhangt mettechnologische vooruitgang. Dat blijkt uit de vraag: 'Zijn er parallellen tussen vormgeving en biologische evolutie?' Oftewel: overleven alleen ontwerpen die beter zijn? Maar die vraag is eigenlijk onzinnig, want 'beter' is m dan functioneler of technologisch innovatiever. Neem de 'non electrical' lampenkappen van Jacob Baan, die dankzij hun supperreflecterend geverfde binnenkant met kaarslicht kunnen volstaan. Een vernieuwend ontwerp, ook al zal die nooit de oude, elektrische vervangen.

Maar bovendien: vormgevers zijn geen uitvinders, en dat zijn ze ook zelden geweest. Vormgevers het woord zegt het al geven dingen v En daarin gebeuren, gelukkig, nog steeds opzienbarende dingen. Neem de rubberen vaas, waarvoor Hella Jongerius een eeuwenoude vorm uitkoos, maar ook een verrassend materiaal. Of de iMac die uitblonk bij gratie van al die lelijke computers.

Hoe het kan dat die ontwerpen niet beter maar toch vernieuwend zijn? Daar geeft de vrijblijvende denkexercitie geen antwoord op, omdat een formulering van het begrip vernieuwing ontbreekt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden