Ik zou de bezoeker recht in de loop van het pistool laten kijken

Directeur Wim Pijbes van het Rijksmuseum wil het pistool waarmee Pim Fortuyn in 2002 werd vermoord, aankopen om het tentoon te stellen.

Een slecht plan, vindt Frits van Oostrom. Het Rijksmuseum moet zich concentreren op de kunst, niet op de geschiedenis.


'Dat is een schrikbarende gedachte. Het Rijksmuseum heeft een nationale en encyclopedische functie, anders dan bijvoorbeeld het Gemeentemuseum. Ik denk zelfs dat de kunst van het Rijksmuseum op de eerste plaats is verzameld vanwege het nationaal belang. In de verhalen rond de Nachtwacht of andere schuttersstukken voert het nationale element de boventoon, dan pas de artistieke waarde van deze schilderijen. Dat is al tweeënhalve eeuw zo.'


Waarom dan niet het mes waarmee Theo van Gogh werd vermoord?


'De moord op Fortuyn was een politieke moord. Voor het precieze antwoord moet je bij het Rijksmuseum zijn, maar ik denk dat een dergelijke afweging is gemaakt. Het was de eerste politieke moord sinds eeuwen, de impact was ernorm, zo werd er ook over geschreven. Vooral ook omdat de kans groot was dat Fortuyn aan de macht zou komen. Die machtsfactor speelde bij Van Gogh niet. En misschien moet je ook zeggen dat hij de tweede was, de impact was toen al anders.'


Als het om louter politici gaat, zijn er wel meer voorwerpen naar het Rijks te halen. Wat te denken van het afgezette been van Michiel de Ruyter. Of nee, de tong en de duim van de gebroeders De Wit. Die liggen nu in het Haags Historisch.


'Die hoeven niet allemaal naar Amsterdam. Er hangen ook werken van Rembrandt in het Mauritshuis, niet alleen in het Rijks. De diversiteit maakt collecties interessant. Er zijn drie musea die claimen de boekenkist te bezitten waarmee Hugo de Groot uit slot Loevestein ontsnapte. Bijna niet is na te gaan wat de originele kist is.


Wim Pijbes bedrijft toch gewoon politiek? Hij wil het Nationaal Historisch Museum een hak zetten. Hij wil voorkomen dat dat museum er werkelijk komt.


'Er is geen sprake van een onderlinge concurrentiestrijd, er is geen wedloop tussen de twee musea. De directeuren van het Nationaal Historisch Museum zijn al een paar jaar met de voorbereiding bezig. Ze zijn bij mij en mijn collega's langs geweest om te praten over het in bruikleen krijgen van stukken, maar verder hebben we er nog niets van gehoord. Een museum ontstaat niet zomaar, het moet groeien, een collectie moet ontstaan. De aankoop van een pistool zou je nog een 19de eeuwse werkwijze kunnen noemen, maar het NHM verzamelt niet zelf. Onlangs werd een stukje jas van de historisch figuur Jan van Speijk bij Christie's geveild. Voor een paar 100 euro is dat weggegaan. Het NHM heeft geen interesse getoond. Ik denk dat het pistool voor hen niet interessant is.'


Het pistool is een los artefact, niet ingebed in een historische context. Het Rijksmuseum grossiert toch vooral in de 17de eeuw. Geen wonder dat critici zeggen dat het niet meer is dan een publiciteitsstunt van een museum dat vooral dicht is en waarvan bovendien de bezoekers voor meer dan 80 procent uit het buitenland komt.


'Het pistool past in de Nederlandse geschiedenis en dus in het Rijksmuseum, waarvan de collectie veel breder is dan alleen de 17de eeuw. Toen het nog open was, trof je op de afdeling geschiedenis ook stukken uit de jaren dertig aan en uit Nederlands-Indië. Het hoofd van de collecties was afkomstig van de geschiedkundige afdeling, dat zegt genoeg. Veel objecten hebben een emotionele lading. Er is de hoed met een kogelgat van een soldaat uit de tachtigjarige oorlog. Ik ben er ook van overtuigd dat er dankzij het pistool andere objecten naar het Rijks gaan. Welke? Een kostuum van Fortuyn bijvoorbeeld.


Maar in de inventaris van zijn huis was het Rijks niet geïnteresseerd.


'Ik denk dat het museum de huidige tijdgeest over het voetlicht wil brengen, wil laten zien hoe in korte tijd een grote partij ontstond die symbolisch was voor de onvrede.'


Pijbes zelf heeft gezegd dat je naar de collectie van het Rijks moet kijken met de ogen van iemand die over 200 jaar kijkt.


'Ik denk dat het de beste aanwinst is van het Rijksmuseum van dit jaar. Zelf ben ik nogal intensief bezig geweest met de periode tussen 1785 tot 1813. Er is toen ontzettend veel in Nederland gebeurd. Tussen de patriotten en de orangisten woedde een strijd om de macht, een soort burgeroorlog, daarna kwamen de Fransen het land binnen. Na de Slag bij Waterloo en het verlies van Napoleon kregen we voor het eerst een eigen koning, Willem I. Zelfs kunstgeschiedenisstudenten krijg ik niet uitgelegd hoe beladen die periode is geweest. De tijd waarin we nu leven, stelt daarbij vergeleken niets voor, terwijl we die toch heel beladen vinden. Juist zo'n pistool kan helpen die geschiedenis vast te leggen en te illustreren.'


Alle objecten rondom de moord op Fortuyn en Van Gogh worden zorgvuildig bewaard.


'Maar niet getoond.'


Wacht 100 jaar.


'Waarom zou je dat doen? Als je overtuigd bent van het geschiedkundig belang is het verstandig het zo snel mogelijk te verwerven. Hedendaagse kunst ga je ook niet pas over 100 jaar exposeren. Nee, dat is niet iets anders.'


Stel u bent directeur van het Rijks. Hoe zou u het pistool exposeren?


'Ik zou de bezoeker recht in de loop laten kijken, ik zou willen zorgen voor een heftige ervaring. Je mag de bezoeker door elkaar schudden, zorgen dat hij zich bedreigd voelt, want dat is de tijdgeest, zo voelen Nederlanders zich. '



Benno Tempel

1972 Geboren te Harderwijk


1991-1996 kunstgeschiedenis VU Amsterdam, met specialisatie schilderkunst van de 19de eeuw.


1996-1997 Gastconservator bij het Dordrechts Museum


1997-2000 assistent-curator Van Goghmuseum


2000-2006 curator Kunsthal


2006-2008 curator Van Goghmuseum Amsterdam


Vanaf 2009 directeur Gemeentemuseum Den Haag


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden