'Ik wórd de zwarte John de Mol, met 'n vleugje Linda'

'Als een man tegen je zin je lichaam grijpt, voelt het alsof jij elk houvast verliest.' Zarayda Groenhart (29), die als presentatrice van Spuiten en slikken geen gevoelig onderwerp uit de weg ging, zweeg over haar eigen ervaring.

'Het begon met onschuldige strelingen, op de bank bij mij thuis. Ik was bijna twintig. Hij een volwassen man. We keken naar een film, ik vergeet het nooit: Bridget Jones' Diary. Hij kwam steeds dichterbij me zitten en gaf me een knuffeltje. En een lange, en een hele lange. Daarna werd het een worsteling. Duwen, trekken... ik weet het niet precies meer. Blurry. Op een gegeven moment wist ik hem van me af te trappen. Ik rende naar mijn slaapkamer. Hij kwam achter me aan.'


Het wordt 'geen jankinterview', bezwoer ze toen we de afspraak maakten. 'Ik voel niks voor openbare therapie.'


Ze presenteert het veelbekeken BNN-programma Spuiten en Slikken en interviewt elke zaterdagnacht in Lust!, op Radio 1, over liefde en erotiek. De afgelopen jaren wisselden we verschillende keren van gedachten over het vak. Ze was gepassioneerd en zelfbewust. Maar halverwege dit vraaggesprek zit ze trillend tegenover me, met een mengeling van naar binnen gekeerde woede en stoer verdriet.


'Ik heb hier nog nooit publiekelijk over gepraat. Als ik het niet probeer, word ik ongeloofwaardig - ook voor mezelf. Je moet er alleen aan toe zijn, voldoende zelfvertrouwen hebben. Ken je Sun Tzu? Te gekke Chinese filosoof, had het in de veertiende eeuw over oorlog, krijgersmentaliteit. Ongelooflijk dat je een boek kunt schrijven dat zeshonderd jaar later invloedrijk is onder politici, zakenmensen en BNN-presentatoren, haha. Hij zei dat het nooit de grootste legers zijn die winnen; het zijn de mensen met de grootste geestelijke kracht. Je moet je tegenstander verslaan zonder wapengekletter. Voor een piepklein meisje is dat een geweldige les.


'Maar je kunt je ook rijp lezen door Jackie Collins. Ze heeft een stuk of tachtig titels op haar naam, allemaal bouquetromanachtig, en ik heb er geen eentje overgeslagen. Het leest weg als een film, een slechtige maar lekkere film over Hollywood, macht en seks. Mannen die bang zijn om van hun voetstuk te vallen. Vrouwen die minstens zo bang zijn, maar niet om hun angst heen lopen. Mijn favoriete karakter is de dochter van een maffiabaas, een tijger met scherpe nagels. Iemand om je aan op te trekken.


'Ik denk dat ik het meest heb geleerd van Hoe duur was de suiker? Cynthia McLeod, Surinaamse literatuur. Je krijgt een kijkje in de slavernij, en toch is het geen zwartwit-verhaal. In die tijd ontstonden ook liefdes over de scheidslijnen heen, en waren er conflicten binnen de verschillende gemeenschappen. Voor mij was de ontdekking: alles is altijd tien keer complexer dan je denkt. Er is niet zoiets als de dader of het slachtoffer. Het raakt me als de deur naar een bepaald soort diepte opengaat."


En dat zegt iemand die Spuiten en Slikken presenteert, in de ogen van critici het toppunt van oppervlakkigheid.

'Op het moment dat ik ervoor gevraagd werd, had ik zelf ook twijfels. Maar dan ga je met een cameraploeg naar Wasteland, het grootste fetisj-feest in Europa. Je mag alleen in latex, leer of naakt naar binnen. In de seksshows en dark rooms zag ik een gretigheid die me aan het denken zette. Op een podium werd een man van achteren bediend door een andere man, met een ontzettend groot apparaat - een ding ter grootte van een brandblusser. Het was alsof ik door het konijnenhol van Alice in Wonderland in een andere wereld werd getrokken.


'Je ziet daar voornamelijk Mien van de Overkant. Alledaagse burgers met een blubberbuik en cellulitis, geen freaks. Volgens mij hebben we ontsnappingen uit de normaliteit nodig. Dag in, dag uit moeten we goede cijfers halen, ons netjes gedragen, braaf ja knikken tegen de baas. Iedereen is als de dood dat-ie buiten de boot valt. Wasteland is een gat in de tijd en de ruimte waar je uit het keurslijf kunt breken, waar je je individualiteit kunt beleven. Tegelijkertijd wil je begrip voor je 'gekte'. Zo dubbel zijn we.'


Wat drukt het over jou uit dat je er zo door gebiologeerd bent?

'Ik besef heus wel dat ik ook een persoonlijke agenda heb. Aanvankelijk had ik iets van: een programma over seks en drugs, tja, wat moet ík daar? Nooit harddrugs gebruikt, alleen maar geblowd. En seks, nou ja, spannend, maar eh... erg open was ik daar nooit over. Het was een avontuur, omdat ik uit mijn comfortzone zou moeten komen. Allochtonen doen meestal speciale programma's: voor en door zwart. Dit was anders. Ik was benieuwd wat er met me zou gebeuren. Seksueel is de Surinaamse cultuur minder openminded dan de Nederlandse.'


In de top vijf van zaken waaraan Nederlanders zich halverwege de jaren zeventig ergerden, stonden Surinamers op drie. 'Pal na het gat in de ozonlaag', lacht ze. 'Dat herinneren mijn ouders zich nog goed uit de tijd dat ze Paramaribo achter zich lieten om hier te gaan studeren. Surinamers waren lui, fraudeerden met uitkeringen, gingen er met je vrouw vandoor. En als ze per ongeluk níet lui waren, was het ook niet goed: dan pikten ze je baan in. Nu zijn de Marokkanen de lul. Over een paar jaar de Kenianen of wie dan ook. Zondebokken sterven nooit uit.'


Haar creoolse vader staat op oude foto's als 'een mini-Che Guevaraatje met een afro'. Zoon van een timmerman, die dochter Zarayda vertelde over trips door de Surinaamse jungle, overnachten in een hangmat. 'Hij beweert dat-ie indertijd een losgeslagen communist was. Je moet je vrij maken, houdt hij me voor, je moet je ontplooien. Typisch een leraar. Van hem heb ik de bravoure, het showerige.'


Het 'behoudende en werklustige' zat in het bloed van haar moeder, afkomstig uit een ambtenarenmilieu. 'Zij heeft me echt gedrild. 'Mannen? Het gaat in het leven niet om mannen, meisje. Je diploma is je man.' Maar ze was ook warm, en zeer gelovig. Zij nam me wekelijks mee naar de kerk van de Evangelische Broeder Gemeenschap, waar je van die donderpreken over je heen kreeg.


'Ik las vroeger veel in de bijbel. Het liefst over mensen die zich door een grote fout in het ongeluk hadden gestort, en die na een gewetensvolle strijd werden vergeven door god. Jezus sprak me waanzinnig aan. What a cool dude, en wat een tof leven: beetje kletsen met mensen, beetje wonderen verrichten, relaxt. Het verbaasde me niet dat veel rappers in hem geloofden.'


Ze kijkt weg. 'De bijbel lees ik niet meer.'


Op school in Nieuw-Vennep was ze het enige zwarte kind. 'Het clichéverhaal, hè. Je wordt gepest met je rare haar, je rare huid. Mijn vader bestookte me met 101 adviezen: 'Zeg maar dat je hun kleur aan de binnenkant van je handen hebt, en onze kleur aan de buitenkant. Twee keer zoveel kleur.'


'Ik heb het te doen met iemand die op me neerkijkt omdat ik zwart ben,' hoorde ik James Brown onlangs in een documentaire zeggen. 'Als hij me wil onderdrukken, ben ik een beter mens dan hij.'

'Yeah, James! Leuk. In de praktijk heb je weinig aan zulke rapteksten. Volgens mijn vader word je pas gediscrimineerd als je je láát discrimineren, maar als kind bracht ik die superioriteit echt niet op. Ik was een vechtersbaas, vloog er als een blinde stier in. Het kon ook niet anders: mijn jongere broertje en ik kregen elke dag klappen. Soms werden we echt in elkaar geslagen. Kut, en toch kregen ze ons niet klein. En hoe verdrietig we ook waren, we vertelden er thuis niks over. Het huwelijk van mijn ouders ging kapot, we wilden het niet zwaarder voor hen maken. Een kind kan veel pijn verbergen. 'Papa gaat een tijdje op een andere plek wonen, maar dat betekent niet dat-ie niet van je houdt,' zei mijn moeder terwijl ze m'n haren kamde. Als je kroeshaar hebt, is dat al vrij pijnlijk, maar die situatie was pas echt au. Ik schreeuwde het uit. Verstopte me in een hoek van het huis.


'In de buitenwereld deed ik alsof ik onaantastbaar was. Tijdens mijn marketingstudie merkte ik dat ik me zakelijk heel goed kon presenteren. Goed verdienen vond ik belangrijk. Veel van de spanningen in mijn jeugd hingen samen met geld. We hadden maar net genoeg. Mijn ouders werkten zich half dood om ons een vakantie te bezorgen in Spanje, waar we alleen door zo'n goedkope busreis konden komen. Ik droomde van verre oorden, exotische bestemmingen. Daar kom ik nog wel, zei ik tegen mezelf, want ik ging een geweldige managerscarrière tegemoet. Ik wilde de nieuwe John de Mol worden.'


Vette glimlach: 'En nog. Dat gaat me ook lukken, ik wórd de zwarte John de Mol. Met een vleugje Linda erbij, want ik wil ook voor de schermen blijven werken.'


Clipzender The Box lanceerde haar. Na presentatiewerk voor het hypercommerciële MTV ('Een reclamebureau in de vermomming van een zender') dook ze op bij BNN, waar ze muziekprogramma's maakte en op de televisie debuteerde in Try before you die. Samen met Nicolette Kluijver nam ze Spuiten en Slikken over van het populaire duo Sophie Hilbrand-Filemon Wesselink.


'Op de dag dat ik bij BNN binnenliep, zag ik groenwitte IKEA-banken in de hal staan. Mensen waren aan het tafeltennissen. Ik maakte een luidruchtige brainstorm mee. Ik dacht: moet ik hier als America's Next Topmodel rond gaan lopen, smiling with my eyes? Ik ben in feite hartstikke muizig, maar ik kan dat overschreeuwen.


'Om mezelf bekend te maken bij BNN had ik vijfhonderd euro van de bank geleend. Hup, naar de Filmacademie om een cameraman en een editor te regelen die me voor een paar grijpstuivers wilden helpen bij het maken van een vijf minuten-item over rappers en Nikes. Het zag er houtje touwtje uit, en toch vroeg BNN me langs te komen. Hier kan alles - dat gevoel had ik. En dat was ook zo. Ze deden dingen als de Grote Donorshow: een vrouw die dood zou gaan aan een hersentumor wilde een nier afstaan. Maar welke patiënt zou 'm krijgen? De kijkers konden door sms-berichten de keuze sturen. Allemaal fake! Een stunt om het schrijnende donorprobleem aan de orde te stellen. Geweldig, daar wilde ik bijhoren.'


BNN lijdt momenteel onder creatieve armoede, en de programma's worden steeds keuriger. De ware rebellenclub is PowNed.

'Ik hou niet van afzeiktelevisie, maar ik snap wat je bedoelt. BNN mikt meer en meer op een breed publiek - met jongeren als speerpunt. Kijkcijfers zijn zo langzamerhand wel heel erg Het Ding, we moeten uitkijken dat de formule daardoor niet verwatert.'


Jullie doen weinig aan Wilders. Wil BNN z'n vingers niet aan hem branden?

'Ik zou graag een programma maken dat ik De Uitburgeringscursus noem. Praten met jonge PVV'ers, kut-Marokkanen, en andere outcastgroepen. Niet dat ze elkaar al Kumbaya-zingend in de armen moeten vallen, maar gewoon: wie zijn jullie, waarom denken jullie wat jullie denken? Ik hoop dat ik het erdoor krijg.'


Je maakte in de loop der jaren veel interviews met rappers, bij wie het woord bitch in de mond bestorven ligt. Wat heb je met ze?

'De scheldwoorden, het ritme en de blingbling zijn niet de essentie. Wat me ontroert is de pijn van die jongens. Je hóórt de achterstandswijken waar hiphop is ontstaan, de getto's die iedereen mijdt als de pest. Ik vereenzelvig me met hun nummers over armoede en gebroken gezinnen. Ik weet wat dat is. Ik begrijp dat iemand kan ontsporen. Als zo'n gast aan me vertelt dat zijn pa schizofreen was, en dat hij als angstige tiener onder de bosjes in de tuin sliep, kan ik die eenzaamheid meevoelen. In het keurige Hilversum hoor ik mensen van alles over 'die rapnegers' roepen zonder dat ze zich erin hebben verdiept. Dat is... dat is...'


Ze verdwijnt naar de wc. 'Ik word er emotioneel van', zegt ze bij terugkeer. 'Ik snap dat het voor sommige hoge tv-piefen die zijn opgegroeid in een huis van driehonderd vierkante kilometer moeilijk in te denken is, maar er bestaat nog een andere wereld buiten de Gooise kak. Kijk 's naar Oprah Winfrey! Die houdt ook niet van hiphop, maar wel van mensen. Ook van zulke mensen. En hé, jongens, is íemand qua televisie verder gekomen dan zij?'


Hoe komt het dat zelfs gangsta-types zich tegenover jou blootgeven?

'Ik ben een vrouw. Als een mannelijke interviewer aan een rapper vraagt of-ie nog weleens huilt in de schoot van zijn moeder, gaat het rolluik naar beneden. Die gasten voelen dat ik hen niet veroordeel. Ik ken genoeg mensen die vast hebben gezeten. Een jeugdvriend van me stapte in een bargevecht en zat even later achter de tralies voor moord. Iemand met wie wij naar de kerk gingen! Ik weet: een moordenaar kan een jongen zijn die gisteren een psalm zong.


'Als er lezers van de Volkskrant zijn die in de waan verkeren dat zij het niet in zich hebben om een ander af te maken, nemen ze zichzelf in de maling. Er hoeft maar dít te gebeuren. Succesvolle zakenmensen, sportlieden, politici en lui in de media worden geroemd omdat ze vechtlust hebben, zich in iets vastbijten, de confrontatie zoeken, enzovoorts. Dat is hetzelfde soort DNA waarmee je op een dag naar een wapen kunt grijpen.'


Wat leer je als je voor Spuiten en Slikken op Reis rondloopt in Gambia?

'Dat de camera de voyeur in jou is, én het beest, én de programmamaker die wil scoren - én de oprecht geïnteresseerde mens. Dwars door elkaar. Ik was daar voor een uitzending over omgekeerd sekstoerisme: Nederlandse vrouwen van vijftig-plus laten zich verwennen door jonge jongens, en betalen in ruil het eten, de drank, enzovoorts. Zit ik daar op het strand met zo'n blanke mevrouw en een gespierde zwarte knaap van negentien. Normaal gesproken haal je het niet in je hoofd om aan mensen te vragen hoe het met de seks staat. En als je het zou wagen, krijg je geen antwoord. Door dat apparaat met die lens wél. 'Nou,' zegt ze dan, 'erg goed in bed is zo'n jongen niet. Veel vrouwen hier zijn besneden, dus je moet hem alles leren.'


'In Polen maakte ik een item over illegale abortussen. Aan een pro-lifejongen vroeg ik: 'Maar stel dat je vrouw wordt verkracht, en ze raakt zwanger? Mag abortus dan ook niet?' Hij antwoordde dat hij de baby zou behandelen als zijn eigen kind. Op zo'n moment word ik te fel. Dan loop ik tegen mezelf aan. Ik weet wat de impact van seksueel geweld is. Dat heb ik aan den lijve ondervonden. Er kwamen alleen maar onsamenhangende dingen uit mijn mond. Tien jaar na die klote-ervaring, tien jaar! Die scène is dus in de montagekamer gesneuveld. Een belangrijk leermoment voor me. Voortaan zeg ik tegen zo'n jongen dat ik opensta voor zo'n verhaal, maar dat mijn nekharen er recht overeind van gaan staan.


'Als een man tegen je zin je lichaam grijpt, voelt het alsof jij elk houvast verliest. Je begrijpt niet wat er gebeurt, je gelóóft niet wat er gebeurt. In mijn geval ging het om iemand die wij als gezin goed dachten te kennen, en die plotseling ontzettend geil en agressief werd. Ik rukte me los, rende naar mijn slaapkamer. Niet bepaald de handigste plek. Hij volgde me. Riep van alles over zichzelf, onder andere dat-ie een oorlogstrauma had. En dat-ie wist dat ik hem nooit zou verraden, omdat ik dan de hele familie in rep en roer zou brengen. Hij zei ook: 'Als deze of gene verhaal bij me komt halen, gebruik ik geweld.' En dat zou ik toch niet op mijn geweten willen hebben?


'Ik lag daar maar, op mijn bed. Ik zei tegen mezelf: waarom doe je nou niks, waarom doe je nou niks? Het voelde alsof ik flauwviel zonder m'n bewustzijn te verliezen. Ik dacht: als ik maar niet beweeg, wordt het niet erger. Wat heel dom klinkt - ik weet het.'


Heb je enig idee waarom jij, een vrouw die in de media uitdraagt dat meiden voor zichzelf moeten opkomen, tot niets kwam?

'Wist ik het maar. Waarom ben ik niet naar de keuken gelopen om een mes te pakken? Waarom zag ik het niet aankomen? Ik rook toch dat hij dronken was? Die vragen kwamen al bij me op toen die man uiteindelijk vertrok. Ik zat gelijk met een schuldgevoel. En dat wordt nog sterker wanneer je alles aan je ouders vertelt. Je gooit een handgranaat in het gezin, iedereen gaat kapot.'


Ben je bij de politie geweest om aangifte te doen?

'Dat heb ik overwogen, maar uiteindelijk durfde ik niet. Ik had de angst die iedereen na zoiets heeft: ze zullen me niet geloven, het wordt mijn woord tegen het zijne.' Komend televisieseizoen wil ze voor BNN een thema-avond maken over seksueel geweld. 'Eén op de drie meiden tussen de vijftien en vijfentwintig krijgt ermee te maken. Iedere vrouw leeft bewust of onbewust met de angst voor zoiets.


'De eerste paar jaar nadat het mij was overkomen, probeerde ik het weg te stoppen. Ik verhuisde uit de woning waar het gebeurd was. Ik werd wantrouwend tegenover mensen. Er is een Postbus 51-campagne over traumaverwerking. Daar zit een spotje bij over verkrachting. Een meisje heeft haar sjaal laten vallen, en een man komt die terugbrengen. Hun lichamen naderen elkaar, plots wordt zij overvallen door de herinnering. Ze hoort weer die stem: 'Schreeuw jij maar, het helpt niet.' Dat gaat bij mij door merg en been. Toen ik nog in de horeca werkte, moest ik de nachtbus naar huis nemen. Zat er iemand achter mij, straal bezopen, dacht ik dat-ie me ging verkrachten. Uitstappen. Verkeerde halte. Donker. Nóg banger. M'n vader bellen. 'Papa, kun je me komen halen?' Ik kreeg ook moeite met intimiteit.


'Ik was amper vijfentwintig toen BNN met de vraag kwam of ik Spuiten en Slikken wilde doen. Leuk, dacht ik in mijn naïeviteit. Begin je aan een item over seksuele fantasieën, blijkt dat sommige vrouwen het een opwindende gedachte vinden om te worden verkracht. Lekker. Ik liep op mijn eigen tijdbom - plof. Inmiddels zie ik hoe ik in elkaar zat: als iemand grof over jouw grenzen heen gaat, wordt het noodzakelijk om te onderzoeken óf je grenzen hebt, wát die grenzen zijn, en hoe ze werken. Onbewust ben ik daar bij Spuiten en Slikken mee bezig geweest. Dankbaar, echt dankbaar, maar: done!


'Ongelofelijk dat zo'n kwartje pas na vier, vijf seizoenen valt. Gênant, denk ik af en toe. Ik heb mensen jarenlang het hemd van hun lijf gevraagd over seks, terwijl ik mijn eigen belangrijkste ervaring verzweeg. Deep down wist ik: op een dag moet het eruit.'


Wat nu als mensen zeggen dat het hypocriet van je was om zo lang puur de hedonistische kant van seks te laten zien, dat je een dubbele moraal hebt?

'Dan hebben ze gelijk. Maar je kunt alleen delen wat je snapt van jezelf. Nu ik het snap, heb ik de guts wel. Ik er trots op dat ik het zwart op wit in een krant zeg.


'Op een dag sloeg ik in mijn wanhoop de bijbel open en kwam ik een verhaal tegen over verkrachting. De kern was dat die vrouw het moest verzwijgen, omdat ze anders iedereen in haar omgeving ten schande zou maken. Daar spuug ik op. Ik heb nog wel spiritiuele gevoelens, maar dat moment was mijn afscheid van godsdienst, van de cultuur van het geloof.'


Heb je de man die zich aan je vergreep ooit kunnen vergeven?

'Een jaar of wat geleden kwam ik hem tegen op een feest. Ik zat naast mijn moeder, als een kleuter die bescherming zocht. Ik keek hem aan, en na een seconde ging zijn blik naar de grond. Ik interpreteerde dat als schaamte. Eindelijk, dacht ik, eindelijk! Vuile... nou ja. Dat was genoeg. Want de truc van elke dader is dat hij het probleem bij jou dumpt. Jíj voelt je smerig, jij moet je lichaam helemaal opnieuw ontdekken, jij moet zien te voorkomen dat het gezin waar je uit komt als een kaartenhuis in elkaar zakt.


'Ik zat daar, ik pinde hem vast met mijn ogen, en ik dacht: ik kan verder, maar als jij verder wilt, heb je mijn pardon nodig. Jij hebt mij aangerand - om het voorzichtig te zeggen. In mijn hart heb ik hem dat pardon kunnen geven. Daar is niks nobels aan, hoor, no way, dat doe je voor jezelf. Ik wil niet gevangen blijven zitten in mijn bitterheid. Al speelt de boosheid nog weleens op. Als ik een film zie waarin een vrouw wordt aangevallen, hoor ik mezelf weleens zeggen: 'Godver, steek die gozer in zijn ballen!'


Hoe staat het met de liefde?

'Dat is heel lang een probleem geweest. Mannen kwamen en gingen. Ik ging zelf óók vaak. Ik ben weleens verliefd geweest, hoor. Soms lag ik zo met een man in bed te zweten dat ik eruit kwam met een afrokapsel. Maar echte seks gaat ook over een hele andere manier van je blootgeven. Innerlijk. Dat lukte me niet. Sinds een tijdje heb ik een serieuze relatie met een man. Hij staat achter de camera's, bewust niet in de spotlights - niks voor hem. Ik date sowieso geen BN'ers. Dan krijg je er een tweede bedrijf bij, omdat je als koppel voortdurend de bladen in je nek hoort hijgen.


'Ik word dertig. Voor het eerst denk ik serieus over trouwen. Mijn vriend heeft het uiterlijk van een macho, gedraagt zich ook macho, maar is tegenover mij zachtaardig. Metromannen vind ik niks. Highlights in je haar, soft gelul, gebaartjes... hou op, zeg. Dan ben je een handtas. Ik heb iemand nodig die zich niet schaamt voor zijn gevoelens, maar die ook stoer is, krachtig. Ik moet me veilig voelen bij een man.'


Spuiten en Slikken op Reis, iedere zondagavond t/m 28 augustus, Ned. 3, ca. 22.20-23.00 uur.

De Gambia-reportage van Zarayda Groenhart wordt 14 augustus uitgezonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden