'Ik word altijd gevraagd de harde tante te spelen'

Carly Wijs speelt de hysterische Tamar in Divorce. Zelf zoekt ze een rustig huis, en wellicht een man.

Styling: Babette Tielrooij, Visagie: Christel Man @ Angelique Hoorn, jurk: Self-portrait via de Bijenkorf. Beeld null
Styling: Babette Tielrooij, Visagie: Christel Man @ Angelique Hoorn, jurk: Self-portrait via de Bijenkorf.

Volgens actrice Carly Wijs lopen er nogal wat acteurs pratend in zichzelf over straat.

Ze wil niet zeggen dat alle acteurs gek zijn, maar ze snapt wel waarom dramatherapie helpt bij mensen met psychische problemen. 'Acteren is ontsnappen uit het dagelijks leven, hè?' O, wat vindt ze het bevrijdend om te kunnen roepen - en haar volume gaat omhoog, in haar ogen verschijnen duiveltjes: 'Klootzak! Rotzak, ik haat je!'

Als ze zo doet, zie je het meteen: dit is Tamar, de mantelpakjesvrouw die in de RTL-serie Divorce vier seizoenen lang aan het scheiden was van David, gespeeld door Dirk Zeelenberg. Ze gooide een steen bij hem door de ruit, duwde een ladder omver terwijl hij erop stond en schreeuwde geregeld tegen hem alsof ze boven een drilboor moest uitkomen. Divorce is net gestopt, maar nu speelt ze in Rokjesdag, de nieuwste film van Johan Nijenhuis. Opnieuw zo'n soort vrouw; minder vilein, maar evengoed hysterisch.

Wat is er leuk aan om zo'n type te spelen?

'Je mag even uit de bocht gieren. Dat is fijn. Maar ik doe nu weer heel andere dingen, hoor.'

Ben je bang voor een etiket waardoor je alleen nog dit soort rollen krijgt?

'Dat valt wel mee, nú valt het mee. Toen ik in de jaren negentig met acteren begon, had je in televisiedrama's en films nog geen aardige vrouwen met donker haar. De lieverds waren allemaal blond en ik werd gevraagd de harde tante te spelen, degene die wel eens even zal vertellen waar het op staat. Misschien komt het ook door wat ik uitstraal. Ik heb een scherp gezicht.'

null Beeld null

Moet je iets van gekte weten om zo iemand te kunnen spelen?

Stilte. 'Weet je wat het is? Ik denk nooit: nu ga ik lekker hysterisch doen. Ik verplaats me in de situatie. Dan denk ik: jij bent zo'n klootzak, hoe kwaad ben ik wel niet op jou.' Met lage stem: 'Ja zeg, nu ben ik echt helemaal klaar met jou.'

Zelfs als je dat hier doet...

'Geloof je me.'

Meteen.

Ze lacht. 'Dan kunnen we niet anders concluderen dan dat ik een felle manier van vertellen heb. Maar alleen in mijn werk. Privé wil ik toch dat mensen me aardig vinden.'

Carly Wijs (49) zit in spijkerbroek en grijze trui in een repetitieruimte van De Munt, de opera in haar woonplaats Brussel. Als ze niet aan het schelden en tieren is, doet ze in de verste verte niet denken aan Tamar. Ze heeft juist iets kleins, iets zelfrelativerends ook. 'Ga je me vragen of ik al een nieuwe vriend heb?', is het eerste wat ze uitroept. 'Dat hoop ik niet, hè? Dat is me al zo vaak gevraagd en dan moet ik wéér zeggen: nee, ik ben alleen, want ik ben oud en lelijk.'

Ze regisseert It's Frankenstein, stupid!, een opera die wordt uitgevoerd door twee klassen uit het lager beroepsonderwijs. Het is een bewerking van het klassieke Frankensteinverhaal, vermengd met ervaringen van de leerlingen. Wijs leert veel, bijvoorbeeld dat sommigen op school om de haverklap worden geschorst omdat ze messen trekken of de leraar bedreigen. 'Het is een ongelooflijke uitdaging, ze hebben een concentratiespanne van drie minuten. Maar uiteindelijk komt er wel iets moois uit.'

Half mei verscheen haar eerste roman, Het twijfelexperiment, over een meisje dat haar verstandelijk gehandicapte zus ervan verdenkt dat ze de debiel speelt en eigenlijk volkomen normaal is. Ze wil haar betrappen en observeert haar zo nauwlettend dat ze er zelf bijna aan onderdoor gaat. Het boek vloeide voort uit een masterclass roman schrijven die ze volgde bij De Bezige Bij in Antwerpen. Met tussenpozen werkte ze er vijf jaar aan.

(tekst gaat verder onder de video)

CV Carly Wijs

1 juli 1966 Geboren in Amsterdam.

1986-1990 Toneelacademie Maastricht.

Toneel Speelde onder andere in Hess is dood, met theatergezelschap Mickery (1989); Ruhe met Vlaams theatergezelschap Transparant (2007-2012); Wij/zij met Brussels jeugdtheater Bronks (regie, 2014-nu); It's Frankenstein, stupid! met Bronks (regie, 2016).

Film Speelde onder andere in Domburg (1996), Alles is liefde (2007), Moordwijven (2007) en Rokjesdag (2016).

Televisie Speelde onder andere in Pleidooi (1992-1994), Zwarte sneeuw (1995), Oud geld (1996-1998), Flikken Maastricht (2008), Divorce (2012-2016).

Roman Half mei verscheen Wijs' eerste roman, Het twijfelexperiment, bij uitgeverij AmboAnthos.

Carly Wijs is gescheiden en woont met zoon Godfried in Brussel.

Van de fotosessie met Carly Wijs is een filmpje te zien, kijk op:
facebook.nl/volkskrantmagazine

Je hebt zelf een gehandicapte zus. Was zij je inspiratiebron?

'Ja, toen ik een jaar of 10 was, heb ik een moment gedacht: ze doet alsof. Het grappige is: ik heb dit van meer mensen gehoord met een gehandicapte broer of zus. Ik heb mijn zus even bespioneerd, een halve dag of zo, en daaruit is het idee voor dit boek voortgekomen.'

Wat heeft je zus?

'Een stofwisselingsstoornis, PKU. Tegenwoordig bestaat die ziekte niet meer, omdat er bij baby's een hielprikje wordt gedaan waardoor je kunt zien of iemand het heeft. Het is nog wel een stevige ziekte, want je moet de rest van je leven op dieet, maar het hoeft niet meer te gaan zoals bij mijn zus. Ze is vijf jaar ouder dan ik en toen zij werd geboren, bestonden die hielprikjes in Nederland nog niet. Ze is langzaam vergiftigd en na anderhalf jaar dachten mijn ouders: goh, wat ontwikkelt ze zich traag, zou ze doof zijn? Tot ze wisten dat het onherstelbaar was.'

null Beeld null

Wat merkte je aan haar?

'Nu ze ouder is, ziet ze er wel uit als een verstandelijk gehandicapte vrouw, maar vroeger leek ze heel normaal. Alleen als ze begon te praten, had je het door. Ze kon aangeven wat ze wilde drinken, maar een gesprek kon je niet met haar voeren.'

Heeft haar situatie veel invloed op je gehad?

'Het boek is geen autobiografie, hè?'

Dat weet ik, maar het komt wel uit jouw hoofd.

'Ik weet niet of mijn zus invloed op me heeft gehad. Toen ik me bewust werd van haar toestand, zat ze al in een tehuis en kwam ze alleen in de weekenden thuis. Ze was zoals ze was en soms keken mensen naar haar. Snap je? Zo was de wereld voor mij. Ik wist dat wij anders waren en dat werd versterkt doordat mijn moeder met een Engels accent sprak. Ze komt uit Schotland.'

In jouw boek spreekt de moeder compleet onverstaanbaar.

'Mijn moeder sprak goed Nederlands, maar je hoorde het wel aan haar. En dat anders zijn, daar was ik me sterk van bewust. We willen ons allemaal in de ander herkennen en dat de ander zich in ons herkent. Ik vond het pijnlijk om te merken dat de ander zich niet in ons herkende.'

Haar vader kwam uit Amsterdam-Zuid, uit een welgesteld zakenmilieu, zijn familie bezat huizen en winkels. Hij werd naar Schotland gestuurd om zijn Engels te verbeteren en daar leerde hij haar moeder kennen, die opgroeide in een familie van overtuigde communisten. Samen belandden ze in Canada - en nu begint Wijs te fluisteren: 'Waarom weet ik eigenlijk niet, dat is een beetje geheim, maar volgens mij zijn ze gevlucht.'

Gevlucht? Waarom?

'Mijn moeder kwam uit een arm milieu en ik denk dat de ouders van mijn vader in eerste instantie niet stonden te springen om deze vrouw. Wat ik zeker weet, is dat mijn vader in de jaren vijftig naar Canada is vertrokken en dat mijn moeder zes weken later is gegaan. Daar zijn ze getrouwd. Mijn broer is in Canada geboren en toen ze daarna in Nederland gingen wonen, kwamen er nog drie meisjes, van wie ik de jongste was.'

Waarom weet je niet precies hoe het zat?

'Gek, hè? Mijn moeder praat nooit ergens over. Ze vindt dit soort interviews ook verschrikkelijk.' Met zwaar Brits accent: 'You shouldn't talk about this. Just shut up, just don't say a word.' Weer als zichzelf: 'Zo is mijn moeder. Ik wist heel lang niet wat er met mijn zus aan de hand was, wat ook redelijk gek is. Als ik vroeg wat ze had, begon mijn moeder te zuchten: 'We weten het niet, het is heel veel van alles'.'

Werd er in jullie gezin over helemaal niets gesproken?

'We maakten altijd enorm ruzie over politiek. Er werd geschreeuwd over de vraag of de kernraketten wel of niet in Europa moesten worden geplaatst.'

Waarom werd er niet geschreeuwd over iets anders?

'Ik weet het niet. Ik heb het klakkeloos geaccepteerd. Ik dacht altijd: ik vraag maar nergens over door. In mijn puberteit ben ik onhandelbaar geworden, of nee, gedeprimeerd. 'Wat wil je?', vroegen mijn ouders. Dan zei ik alleen maar: 'Mmm.' Ik ben opgegroeid in Amstelveen en op mijn 16de ben ik bij mijn oom en tante in Wassenaar gaan wonen. Daar ben ik rustig geworden. Het punt was: mijn oom en tante waren gelukkig met elkaar, mijn ouders hadden een ongelukkig huwelijk en er hing bij ons altijd zo'n sfeer van: grrrr. Ze waren zó teleurgesteld in elkaar.'

null Beeld null

Waar waren ze precies teleurgesteld over?

'Hebben niet alle mensen met slechte relaties dat? Ik denk dat het voor mijn moeder moeilijk was in een vreemd land als Nederland, waar ze door haar gehandicapte kind voor altijd aan was vastgeklonken. Ze bleef omgaan met Britten en hing aan mijn vader.'

Zijn ze altijd bij elkaar gebleven?

'Ze zijn na bijna veertig jaar huwelijk uit elkaar gegaan en daarna is mijn moeder tot bloei gekomen - dit jaar wordt ze 90. Mijn vader kreeg nog een andere relatie en stierf op zijn 77ste. Hij ging slapen en werd niet meer wakker.' Ze grinnikt. 'Nooit ziek geweest, gerookt als een ketter, dol op whisky en vet eten. Ik hoop dat ik zijn genen heb.'

Kon je voor Divorce uit dat slechte huwelijk van je ouders putten?

'Nee, Tamar en David waren een heelal verwijderd van mijn ouders. Mijn ouders waren minder uitgesproken, minder zeker van zichzelf, véél gewoner. Ze deelden alleen het gevoel van teleurstelling in elkaar.'

Hoe is jouw acteercarrière begonnen?

'Op mijn school in Wassenaar deden ze vrij serieus aan toneel. Ik kreeg een hoofdrol en toen zei iedereen: 'Joh, maar dát kan jij goed.' Toen dacht ik: dan moet ik maar naar de toneelschool.'

Dus je bent gaan acteren omdat anderen zeiden dat je het goed kon?

'I swear, dat was de eerste insteek.'

En wanneer dacht je: goh, leuk?

'Op de toneelschool in Maastricht. Het was daar zo intens, er heerste een soort gekte die me overnam. Opeens was het: ik kan mij niks anders meer voorstellen dan dit - en dat is altijd bij me gebleven.' Opgewekt: 'Ik denk echt dat acteren een beetje een therapeutische bezigheid is. Dat bedoel ik positief hoor. Je trekt een pakje aan en je bent iemand anders. Lekker gillen, lekker weg van je eigen leven. Zo leuk. Superfijn.'

Na de toneelschool kwam ze vrijwel meteen terecht in Brussel, waar ze sindsdien in wisselende gezelschappen werkt als actrice en regisseur. Ze pendelde lange tijd tussen Amsterdam en Brussel, tot ze tien jaar geleden haar zoon Godfried kreeg. Toen koos ze voor Brussel en ging ze wonen in Molenbeek, de wijk die intussen bekend staat om de Parijse en Brusselse aanslagplegers die er hun plannen uitbroedden en zich verstopten toen ze voortvluchtig waren.

Wijs houdt van Brussel: 'Iedereen blijft hier in zijn eigen clubje, veel meer dan in Nederland. Als je in de tram zit, hoor je vijf talen. Ik voel mij thuis waar iedereen anders is. Op een plek waar iedereen vreemdeling is, hoor je er meteen bij.' Toch vraagt ze zich af of ze langzamerhand niet terug moet naar Nederland. Ze vindt de scholen in Brussel goed, maar autoritair. 'Mijn zoon kan rekenen en spellen als de beste, maar ik vind hem soms angstig. Ik zou hem gunnen dat hij relaxed is.'

null Beeld null

Je hebt je zoon alleen gekregen, hè?

'De vader was een man die ik nauwelijks kende en toen ik zwanger van hem bleek, vond ik dat verontrustend. Daar schaam ik me nu voor. Mijn zoon is het allerleukste wat me is overkomen.'

Je was 38 toen je zwanger werd, was het stiekem niet gewoon de bedoeling?

'Nee, in de jaren negentig ben ik getrouwd geweest en ik heb toen zes jaar geprobeerd een kind te krijgen. Dat is niet gelukt. Dus ik dacht: ik kan niet zwanger worden. Toen ik het ineens toch was, leek het ook nog een tijd alsof ik een miskraam kreeg. Ik was twee weken hevig aan het bloeden. In het ziekenhuis zagen ze later: hé, er zit toch iets, heel klein, maar heel dapper. Ja, toen was het duidelijk: dit kind moest er komen.'

Wat zei de vader?

'Hij heeft het kind erkend, maar hij wil er niets mee te maken hebben. Ik snap die man niet, want het is toch een eer en een voorrecht een kind te hebben, maar ik denk niet: hij doet mijn kind iets aan. Dit is de vader die mijn zoon heeft gekregen en hier moet hij het mee doen. Er zijn kinderen die met ergere dingen moeten dealen en die komen er ook uit.'

Dan moet ik de vraag toch stellen: je hebt dus nog geen nieuwe man gevonden?

'Sinds de geboorte van mijn zoon heb ik wel een aantal relaties gehad, maar ik denk iedere keer: o nee, nee, nee. Ik heb met mijn zoon een soort kalmte bereikt en zodra ik voel dat die kapot wordt gemaakt, kap ik met alles. Je kunt ook zeggen dat ik niet de juiste ben tegengekomen of dat ik het fucking druk heb met alle bordjes in de lucht houden en dus geen tijd heb.'

Heeft het huwelijk van je ouders je ook beïnvloed?

'Enorm. Enórm. Het basisgevoel met mijn zoon is nu: thuis, lekker gezellig. Dan denk ik: oef, dat is wel fijn. Ik had echt niet mijn leven lang in zo'n teleurgestelde sfeer willen zitten.'

Als je je leven zonder partner prima vindt, is er toch niets aan de hand?

'Ja, maar ik ben een gezelschapsmens. Mijn zoon zal over een paar jaar het huis uit zijn, dus er is wel een soort noodzaak iemand te zoeken. En ik voel de druk ook doordat iedereen me steeds ernaar vraagt. Vooral journalisten willen weten: hoe zit het met haar eigen divorce en heeft ze alweer een nieuwe vriend?' Vrolijk: 'Is die vrouw nu nóg alleen? Zou ze dan echt zo zijn als Tamar? Ja, dan begrijp ik wel dat ze geen man krijgt.'

Jij bent als Tamar toch ontzettend populair geworden?

'Is dat zo? In België weet niemand wie ik ben, alleen het eerste seizoen is hier uitgezonden. Maar het is wel zo: we zijn in Nederland geëindigd met 2,5 miljoen kijkers.'

Vind je het jammer dat Divorce is gestopt?

'Ach welnee, helemaal niet. Ik zou het leuk vinden als er nog een film uit voortkomt, maar er komen weer een heleboel andere dingen aan die ik net zo leuk vind, zoals de opera waaraan ik nu werk. Het was ook wel klaar met Divorce. Je kunt met zo'n serie niet dertig jaar doorgaan.'

Goed, je denkt er dus over terug te gaan naar Nederland.

'Ja, maar ik verhuis nu eerst 100 meter verderop, naar een huurhuis net buiten Molenbeek. Ik woonde in Molenbeek in een huis dat was opgedeeld in twee appartementen, maar dat is allemaal zuur geworden door een verbouwing waarover de andere bewoners en ik het niet eens konden worden. Ik wil zo graag dat alles goed gaat, dat ik hetzelfde doe als mijn ouders: laten we het nergens over hebben. Op alles zeg ik: 'Ja, dat is goed'. Maar dat lokt soms juist ruzie uit. Daarom ga ik weg, zodat ik rustig kan bedenken waar ik uiteindelijk naartoe wil.'

Heeft het ook te maken met de situatie in Molenbeek, dat je nu die wijk uitgaat?

'Ja, ik vind de tristesse daar moeilijk te verdragen. Het is niet niks wat er is gebeurd. In een straal van 200 meter om mij heen woonden bijna alle aanslagplegers, ook Abdeslam, die zich maanden schuilhield. Ik vond het verontrustend om dicht bij zoveel haat te wonen, hoewel ik het nooit heb gevoeld, want die mensen in mijn buurt waren echt niet allemaal vervuld van haat.'

null Beeld null

Molenbeek heeft een ontzettend slechte naam gekregen. Is dat terecht?

'Dat is zo onaardig. Ik heb daar tien jaar met plezier gewoond. Je moet moeite doen die ander zich in jou te laten herkennen, maar dan ontdek je ook wat. Mijn Marokkaanse buurvrouw keek me eerst alleen maar aan, tot ik heb gezegd dat ik haar kind wel meenam naar school. Daarna gingen we bij elkaar koffie drinken en nu zijn we vrienden voor het leven. Het is een gelovige vrouw en ik kan tegen haar zeggen dat ik niet in God geloof.'

Wat is nou het probleem in Molenbeek?

'De armere mensen die daar wonen, voelen scherp het verschil tussen hen en de rijken. Als Marokkaanse jongens uit Molenbeek stelen, krijgen ze gevangenisstraf. Maar er zijn in België zoveel mensen die stelen doordat ze belasting ontduiken of een ambtenaar kennen die ervoor zorgt dat ze geld overhouden. Zulke praktijken zijn zo normaal dat niemand het stelen noemt, sterker: deze mensen krijgen alle kansen in de maatschappij. Dat frustreert.'

Maar dan hoef je nog geen aanslag te plegen, toch?

'De overgrote meerderheid doet dat ook niet.'

Het zit hem ook in de islam, wordt gezegd.

'Ja, dan ben je er lekker vanaf. Maar er zijn meer dan een miljard moslims op de wereld en als de islam alle ellende zou veroorzaken, waren we er allemaal al aangegaan. Waar komt al die woede vandaan? Je móet er wel over nadenken. Het is een vervelende denkoefening, ik wil ook liever op een terras zitten met een glas wijn, maar we moeten het doen.'

Kende je de aanslagplegers of hun ouders?

'Nee, maar ik heb er wel met veel buren over gepraat. Al die mensen om mij heen hebben huiszoekingen gehad; een moeder die ik ken, heeft een zak over haar kop gehad, die trilde helemaal.'

Wat merk je daar nu van de trieste atmosfeer?

'Ik heb niet het gevoel dat er constructief wordt gewerkt aan een oplossing. Volgens mij wordt de situatie juist slechter en reageren mensen alleen maar in woede. Alle partijen graven zichzelf in. Iedereen vindt: ik heb zó ontzettend gelijk. Ik vind het deprimerend.'

Dat klimaat heb je overal, ook in Nederland.

'Ja, terwijl ik het zit te vertellen, denk ik al: oei, kom ik nou niet van de regen in de drup? Mmm. Misschien moet ik naar IJsland.'

Is dat niet zo'n land met een vrouwentekort?

'Echt?!', schreeuwt ze uit. 'Is daar een gebrek aan vrouwen? IJsland, it is. Maar goed, ik weet dus nog niet wat ik ga doen, daar wil ik in mijn huurhuis over nadenken. Misschien ga ik over vijf jaar dood, daarom wil ik dat nu alles goed is. Ik blijf wel in Brussel werken, maar misschien ga ik ergens anders wonen.'

Hoezo zou jij over vijf jaar doodgaan?

'Mijn broer heeft op zijn 55ste kanker gekregen en hij is drie jaar later, in 2014, overleden. Voor hetzelfde geld heb ik dat ook. Je wordt er een hypochonder van. Bij elk klein dingetje ben ik bang: dit zal nu wel terminale kanker zijn.'

Alles moet nu dus goed zijn?

'Ik heb altijd de neiging gehad om te denken: het beste moet nog komen. Ik heb al mijn huizen verbouwd, maar ik heb ze nooit afgemaakt. De plinten kwamen er pas in als ik het huis ging verkopen. Het gaf een veilig gevoel: er is nog ruimte voor verbetering. Nu denk ik: ik wil in een huis zitten met plinten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden