‘Ik wilde zien of het kon – en ziedaar’

Vikram Seth’s literaire prestaties zijn vergeleken met die van grote 19de-eeuwers als Tolstoj en Poesjkin. Zijn 1400 pagina's tellende A Suitable Boy verschijnt nu in vertaling: ‘Het dijde almaar uit.’ Door Michaël Zeeman..

‘Wat heb ik voorheen gezegd over de tijd die het mij nam A Suitable Boy te schrijven? Zeven jaar? Veertien jaar?’ Vikram Seth trekt er een spottend gezicht bij: zijn omvangrijke roman, waarvan nu een Nederlandse vertaling verschijnt, is vijftien jaar oud. Het schrijven ervan ligt bijna een half mensenleven achter hem, er nu over spreken lijkt op teruggaan naar een lang geleden afgelegd examen. ‘Dus laat ik het erop houden dat ik er zeven jaar aan geschreven heb, één jaar nodig heb gehad om te bepalen wat ik wilde en naderhand twee jaar om ervan bij te komen. Tien jaar, voor een boek van bijna veertienhonderd pagina’s: is dat overtuigend?’

Seth bevindt zich op het moment dat wij elkaar spreken in Toscane, in een buitenhuis van landheerlijke proporties. Hij krijgt er dagelijks schilderles en zit de rest van zijn tijd biografieën van koning Elizabeth te lezen. Voor iemand wiens eerste belangrijke boek, The Golden Gate, een roman in verzen was waarmee hij Poesjkin trachtte te overtroeven, en wiens A Suitabale Boy in een competitie verwikkeld schijnt met de grote realistische romanschrijvers van de 19de eeuw, Balzac of Tolstoi, zijn dat allebei intrigerende tijdspasseringen: is hij nu en hier misschien bezig Leonardo da Vinci eronder te krijgen, of Shakespeare?

‘In het geval van The Golden Gate was het duidelijk’, zegt Seth afwerend. ‘Ik was betoverd door de Engelse vertaling van Jevgenij Onegin, Poesjkins befaamde roman in verzen, en wilde zelf iets dergelijks tot stand brengen. Een roman in verzen, maar dan over San Francisco, een 19de-eeuwse vorm doodgemoedereerd tot leven gewekt in het laatste kwart van de 20ste eeuw. Ik wilde kijken of het kon, of het nog werkte – en ziedaar: het lukte.

‘Maar A Suitable Boy mag dan waar het om de ambitie gaat aan Tolstoi of aan Balzac doen denken, ik was bij het schrijven ervan aanmerkelijk diffuser in mijn voornemens. Natuurlijk, het is een grote, panoramische roman, waarin een historische episode wordt verteld aan de hand van de belevenissen van allerlei individuele personages – net zoals dat in Oorlog en Vrede gebeurt. Maar dat het dat geworden is, was ook voor mij een verrassing. Mij stond aanvankelijk een roman van twee- tot driehonderd pagina’s voor ogen, een familieroman. Die dijde onder mijn handen almaar uit.

‘Dat gebeurde eigenlijk al vanaf de openingsscène, een bruiloft. Twee families komen bij elkaar voor een feest, omdat uit die beide families kinderen met elkaar trouwen. Op dat feest liepen echter zo veel personen rond van wie ik het karakter en de levensgeschiedenis wilde beschrijven, mensen die mij stuk voor stuk interesseerden en ontroerden, dat aan het oorspronkelijke ontwerp allengs meer werd toegevoegd.

‘Vergelijk het met wat ik hier in Italië vanmorgen had, toen ik zat te schilderen. Ineens stiet ik op het probleem, dat ik niet alles wat ik schilderen wilde op het papier kon krijgen. Het paste er niet meer op. Mijn lerares is nu naar de stad om schildersplakband te kopen, zodat we het werkvlak kunnen uitbreiden. Daar leek het schrijven van A Suitable Boy op, ruimte maken om het hele verhaal te kunnen vertellen. De eerste versie van het boek was trouwens nog een stuk langer dan wat u nu in handen heeft: in laatste instantie heb ik nog enkele honderden pagina’s geschrapt.’

Desalniettemin is Seth iemand die zijn schrijverschap opvat als het uitvoeren van grote werken, met een welomschreven ambitie. ‘Ja, in An Equal Music ging het me erom in romanvorm de klassieke muziek, meer in het bijzonder de kamermuziek, te exploreren, en Two Lives is mijn behandeling van het in de Indiase literatuur razend populaire thema van Indiërs in de diaspora: mijn oom, die tussen de beide wereldoorlogen in Berlijn gaat wonen en daar overvallen wordt door het opkomende nazisme. Lang voordat de grote trek van Indiërs de wereld in, met name naar de Verenigde Staten, op gang kwam, leidde hij al het leven op afstand, op afstand van zijn familie, zijn cultuur. Een bestaan in de verte, waarin de verbondenheid aan de familie en de familieplichten slecht kunnen worden onderhouden door middel van briefwisselingen. Het leven in de diaspora is daardoor bij uitstek een leven op papier.’

Maar A Suitable Boy is een uitzondering. ‘Als ik al een voorbeeld voor ogen had, dan was dat het beroemde Chinese epos The Story of the Stone, van Cao Xuequin, ook wel bekend als The Dream of the Red Chamber. De inzet was een mengeling tot stand te brengen van particuliere geschiedenis en publieke, de wijze waarop de grote geschiedenis van een land verweven is met die van individuen. Hier ging het om de vroege jaren vijftig, de periode van de eerste algemene verkiezingen in India, de tijd waarin het land zichzelf nog aan het vormen is. Daar was niets dramatisch aan, het was geen tijd van oorlog of van grote religieuze conflicten. De onafhankelijkheid was bereikt, de deling met Pakistan een feit. Nu moest het land zichzelf als natie uitvinden.’

Het zijn de jaren waarin Seth zelf geboren werd: hij is van 1952. ‘En dat bracht met zich mee dat ik het werken aan de roman soms moest onderbreken om de onderwerpen die ik tegen was gekomen beter uit te zoeken’, vertelt Seth. ‘Want een roman mag dan geen dissertatie zijn, je moet het aantal fouten wel tot een minimum zien te beperken. De kracht van de zogeheten realistische roman is immers de waarheidsgetrouwheid ervan. Lezers moeten gedurende althans enkele pagina’s alles geloven wat er gebeurt.’

En er gebeurt veel in A Suitable Boy. De families Mehra, Kapoor, Khan en Chatterji raken met elkaar vermaagschapt, over twee, drie generaties worden wij deelgenoot gemaakt van hun lotgevallen. ‘Zo’n verhaal over de schoenennijverheid, bijvoorbeeld’, vertelt Seth, ‘waarbij ik in aanraking kwam met de wonderlijke en ook wel enigszins ondoordringbare wijze waarop die bedrijfstak werkte, dat kon ik natuurlijk niet schrijven zonder daar grondig studie van te maken.

‘Dat wil zeggen, dat ik mij ging inlezen en met mensen ging praten die dat van nabij hadden meegemaakt, de transformatie van huisvlijt in stukwerk voor grote fabrikanten. Hoe werkte die geheel autonoom ingerichte economie daarvan, met tussenhandelaren, leerlooiers die op de pof moesten leveren en inkopers van schoenenfabrikanten die kleine orders kwamen plaatsen?

‘Er bleek een subtiele huishouding te bestaan van uitgestelde betalingen en onderling verstrekte wissels, vanwege het gebrek aan kapitaal, broos, maar vaak effectief. Via enkele van mijn personages kwam ik daarmee in aanraking en, ja, dan moest ik dat natuurlijk grondig uitzoeken. Dat was voor mijzelf ook verhelderend, een uitnodiging om te begrijpen waar mijn eigen belangstelling voor die tijd vandaan kwam. De kunst is vervolgens dat een zo natuurlijk mogelijke plaats in een roman te geven, niet de vertelling ervoor te onderbreken, maar het door de karakters in hun dagelijks doen en laten uit de doeken te laten doen.’

Zo de schoenenindustrie, zo de landhervorming. ‘Om India te moderniseren moest er iets gebeuren aan de feodale verhouding tussen landeigenaren, veelal mateloos rijke vorsten van kleine koninkrijkjes, en de kleine boeren’, vertelt Seth. In A Suitable Boy wordt de lezer intiem getuige van de strubbelingen die dat geeft: zowel de belaagde landeigenaren komen er aan het woord, als de politici die hun hervormingsvoorstellen ontwerpen en door het parlement proberen te loodsen. ‘Uiteindelijk is het aan de lezer om te beslissen hoe zinvol dat allemaal is’, zegt Seth. ‘Maar voor die eerste periode in de geschiedenis van het onafhankelijke India zijn die ontwikkelingen van doorslaggevend belang geweest. Door enkele personages te volgen die daarmee in de weer waren, wordt de lezer getuige gemaakt van de wijze waarop India zichzelf aan het ontwerpen was.

‘Het zijn de jaren waarin Jawaharlal Nehru premier was – en ook zelf nog moest wennen aan een reeks ontwikkelingen. Zo stond hem aanvankelijk een land voor ogen met één officiële taal, een opvatting die bij lange na niet gedeeld werd door de meeste Indiërs. Maar Nehru meende dat je geen natie kon vormen zonder een gemeenschappelijke taal. Hij beschouwde de individuele ambities van de talen van de Indiase deelstaten als vormen van rivaliteit, als particularisme dat de zaak van India kon deren. Schoorvoetend kwam de taalhervorming op gang, die de eigen talen in de verschillende deelstaten hun autonome positie gaf – iets waar zijn eigen Congrespartij, die immers plaatselijk georganiseerd was, al ervaring mee had. Die aarzelingen en worstelingen heb ik in mijn boek een plaats willen geven.’

‘Vergeet ook niet’, vervolgt Seth, ‘ dat ik indertijd niet kon voorzien welke vlucht A Suitable Boy zou gaan nemen. Ik schreef het in de eerste plaats voor mijn landgenoten, de Indiërs – en dus gaat het over hun wederwaardigheden, zonder dat ik probeerde die per se inzichtelijk te maken voor anderen. Daarom komen er ook zowat geen buitenlanders in voor, personages die als het ware namens de niet-Indiase lezer om uitleg komen vragen.’

Niettemin is A Suitable Boy wel degelijk een nogal secure weerspiegeling van India’s geschiedenis begin jaren vijftig. ‘Het vertelt die geschiedenis zonder een geschiedenisboek te willen zijn’, zegt Seth stellig. ‘Geschiedenis die bovendien geschreven is vanuit een zekere vooringenomenheid, mijn fascinatie voor de figuur van Nehru. Het land was onderweg naar het praktiseren van religieuze verdraagzaamheid, naar het verlenen van volledige rechten aan vrouwen.

‘Nehru was ongemeen populair in die tijd; in de roman wordt dikwijls met een zekere vertedering over hem gesproken. Hij had zich gemakkelijk tot een dictator kunnen ontwikkelen, maar hij bleef zich inzetten voor de opbouw van het land. Het is eigenlijk wonderbaarlijk dat een aantal van de gebeurtenissen en ontwikkelingen uit die jaren niet op een catastrofe zijn uitgelopen. Pas na de oorlog met China, in 1962, breken er ongeregeldheden uit die op termijn zouden doorwerken, vooral de godsdienstige twisten.

‘Het is niet gezegd dat hij die wel in de hand zou hebben weten te houden. Maar Nehru stierf in 1964 – en mijn boek stopt al veel eerder. Niet optimistisch, niet pessimistisch, maar onbeslist: ik laat mijn mensen midden in hun levens achter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.